Thời trang bền vững dưới bóng các “cỗ máy” fast fashion
Thời trang bền vững là cách thiết kế, sản xuất và tiêu dùng quần áo sao cho giảm tối đa tác động môi trường, bảo vệ người lao động và kéo dài vòng đời sản phẩm, thay vì chạy theo số lượng lớn, giá rẻ và tốc độ thay đổi chóng mặt như mô hình thời trang nhanh hiện nay. Khi các ông lớn fast fashion bước vào cuộc đua “xanh hóa thương hiệu”, câu hỏi đáng đặt ra không phải là bộ sưu tập mới trông xanh đến đâu, mà là họ có sẵn sàng chậm lại và sản xuất ít đi hay không. Theo nhiều quan sát, H&M, Zara hay Shein đang ra sức kể câu chuyện thời trang bền vững, nhưng vẫn vận hành những dây chuyền sản xuất khổng lồ và vòng quay thiết kế – bán hàng ở tốc độ khó có thể gọi là bền vững.
Quần jeans tuần hoàn của H&M: thông điệp xanh trong guồng máy xám
Chiếc quần jeans tuần hoàn của H&M được quảng bá như biểu tượng mới cho toàn bộ chuỗi cung ứng của hãng. Từ vẻ ngoài, đó vẫn là một món đồ fast fashion phổ thông trên kệ, nhưng phía sau là bộ tiêu chuẩn sản xuất khắt khe hơn: nhà máy Việt Nam muốn được cấp phép may quần jeans hay áo thun thể thao H&M Move phải đáp ứng tiêu chí về chuỗi cung ứng bền vững, đổi mới và khả năng chống chịu dài hạn. Quần jeans theo tiêu chuẩn mới phải được thiết kế trên nguyên lý tuần hoàn, dùng tối thiểu 20-30% sợi bông tái chế thu gom từ phế phẩm cắt may trong xưởng, kết hợp bông hữu cơ truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Nhưng nghịch lý là, nỗ lực nâng chuẩn được đặt bên trong một cỗ máy sản xuất toàn cầu vẫn ưu tiên tốc độ, lượng hàng khổng lồ và biên lợi nhuận cao.
“Xanh hóa” trong khi sản xuất nặng như 36 tháp Eiffel
H&M tuyên bố 91% nguyên liệu sản xuất của hãng hiện đến từ “nguồn bền vững” trong báo cáo phát triển bền vững gần đây. Cùng năm đó, hãng đưa ra thị trường 364.093 tấn sản phẩm, tương đương khối lượng 36 tháp Eiffel. Đây là câu nói trích dẫn đáng suy nghĩ: cùng một lúc, H&M vừa nói mình xanh hơn bao giờ hết, vừa tự thú nhận quy mô sản xuất khổng lồ. Tập đoàn mẹ của Zara thông báo 88% sợi sử dụng là nhóm “tác động thấp”, nhưng tổng nguyên liệu vẫn vọt lên hơn 700.000 tấn. Shein thì khoe trang trách nhiệm môi trường và thâu tóm một thương hiệu được xem là “bền vững” để tô điểm cho hình ảnh của mình. Khi các con số về tấn sợi và doanh thu nối dài, khẩu hiệu fast fashion xanh hóa nghe nhiều hơn là thay đổi cấu trúc kinh doanh.
Sợi dệt tái chế và kinh tế tuần hoàn: giải pháp hay chiêu bài hình ảnh?
Trong câu chuyện quần jeans tuần hoàn, sợi dệt tái chế được xem là “ngôi sao mới”: bông phế phẩm được thu gom, băm nghiền rồi kéo sợi, kết hợp với bông hữu cơ để tạo thành chất liệu được gắn nhãn xanh. Nhưng nhiều nhà khoa học cảnh báo, sợi tái chế – dù là bông hay polyester – thường có độ bền thấp hơn, khiến tuổi thọ sản phẩm rút ngắn. Khi quần áo nhanh hỏng và người dùng sớm bỏ đi, vòng tuần hoàn bị phá vỡ ngay từ khâu sử dụng. Tổ chức chuyên về tiêu chuẩn nguyên liệu dệt may thừa nhận, chỉ thay chất liệu là không đủ nếu tổng sản lượng vẫn tăng vọt. Dữ liệu cho thấy sản lượng sợi, nguyên liệu dệt may và giày dép toàn cầu tăng từ 71 lên 93 triệu tấn, kéo phát thải khí nhà kính tăng thêm khoảng 30% dù tỉ lệ sợi “thân thiện môi trường” cao hơn. Đây là bằng chứng rõ ràng cho thấy chất liệu xanh không thể tự mình cứu mô hình sản xuất phình to.
Nghịch lý cốt lõi: mô hình fast fashion không thể bền vững chỉ bằng vật liệu “xanh”
H&M cam kết giảm 56% phát thải khí nhà kính vào năm 2030 và đạt Net Zero vào 2040 trên toàn chuỗi cung ứng. Các thương hiệu lớn còn vận động chính phủ giảm thuế giá trị gia tăng hoặc miễn thuế kinh doanh cho hàng hóa bán lại, cổ vũ tiêu dùng tuần hoàn. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: họ vừa muốn tỏ ra thân thiện môi trường, vừa tiếp tục dựa vào dòng tiền từ số lượng sản phẩm khổng lồ. Khi thành công của fast fashion gắn chặt vào việc tung mẫu mới liên tục, giá rẻ và mua sắm bốc đồng, bản thân mô hình đã chống lại mục tiêu giảm rác thải và kéo dài vòng đời quần áo. Đại diện ngành nguyên liệu thẳng thắn: thay sợi xanh không có nhiều ý nghĩa nếu tổng sản lượng cứ leo thang. Do đó, quần jeans tuần hoàn và các tuyên bố thời trang bền vững sẽ vẫn mang tính trang trí nếu các hãng không chịu giảm tốc độ sản xuất, còn người tiêu dùng không thay đổi thói quen mua – mặc – bỏ hiện tại.
