Từ dòng thải thành nguồn nước bổ sung
Tái sử dụng nước thải là việc xử lý và đưa nước đã qua sử dụng trở lại những mục đích phù hợp, với chất lượng được kiểm soát theo mức độ rủi ro của từng hoạt động. Trong bối cảnh đô thị tăng dân số, biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn gây sức ép lên nguồn nước, xem nước sau xử lý như một nguồn cung thay vì dòng phải xả bỏ là lựa chọn cần thiết. Nước đã đạt yêu cầu xả thải không mặc nhiên an toàn cho mọi mục đích; nhưng sau xử lý nâng cao, nước có thể phục vụ tưới cây xanh, rửa đường, làm mát thiết bị hoặc một số công đoạn sản xuất. Theo báo cáo Ngân hàng Thế giới công bố năm 2020, khoảng 80% lượng nước thải toàn cầu được xả ra môi trường mà chưa được xử lý đầy đủ. Con số ấy nhấn mạnh quy mô của phần tài nguyên chưa được khai thác, chứ không phải lý do để tái sử dụng thiếu kiểm soát.
Một mô hình thí điểm tại Khu công nghiệp Đình Vũ (DEEP C), Hải Phòng, có công suất thiết kế 1.000 m³ mỗi ngày đêm, xử lý nâng cao một phần nước từ nhà máy xử lý nước thải tập trung công suất khoảng 6.000 m³ mỗi ngày đêm. Đây là hướng đi đáng chú ý vì nước công nghiệp có thể quay lại phục vụ nhu cầu không đòi hỏi chất lượng nước uống. Tuy vậy, một dự án thí điểm chưa đủ chứng minh hiệu quả cho mọi đô thị: tính phù hợp còn tùy vào thành phần nước thải, quy mô xử lý và nơi tiêu thụ ổn định.

An toàn phải đi trước mục tiêu tận dụng
Rào cản lớn nhất không nằm ở việc nước có thể được xử lý hay không, mà ở câu hỏi xử lý đến mức nào, dùng cho ai và ai chịu trách nhiệm khi chất lượng không đạt. Nước đáp ứng yêu cầu xả thải chưa chắc phù hợp để tưới cây, làm mát công nghiệp hay bổ sung cho hồ cảnh quan; mỗi mục đích cần tiêu chuẩn chất lượng và mức kiểm soát rủi ro riêng. TCVN 12526:2018 hướng dẫn đánh giá an toàn đối với việc tái sử dụng nước không dùng để uống tại khu vực đô thị. Nguyên tắc đúng phải là “đúng chất lượng cho đúng mục đích”, không phải tận dụng bằng mọi giá. Nếu chọn công nghệ trước khi xác định nhu cầu đầu ra, hệ thống có thể tạo ra nước đạt chuẩn nhưng không có người dùng, khiến chi phí và lợi ích môi trường đều khó thuyết phục.
Muốn mở rộng, cần gỡ cùng lúc các nút thắt công nghệ, chi phí, cơ chế quản lý và thị trường tiêu thụ. Chính quyền và đơn vị vận hành phải làm rõ tiêu chuẩn theo mục đích, quy trình giám sát, trách nhiệm các bên và cách xác định giá nước. Người sử dụng cũng cần biết nước được dùng vào đâu, kiểm tra ra sao và có biện pháp ứng phó khi chất lượng biến động. Tái sử dụng chỉ bền vững khi có đầu ra lâu dài, công nghệ tương xứng yêu cầu và cơ chế bảo đảm an toàn minh bạch; nếu thiếu một trong các điều kiện ấy, nước sau xử lý vẫn có thể bị xả bỏ.

Tái sử dụng không thay thế cấp nước liên vùng
Nguồn nước tái sử dụng có thể giảm áp lực khai thác nước tự nhiên ngay trong đô thị, nhưng không thể thay thế mạng lưới cấp nước đủ sức ứng phó với khô hạn và xâm nhập mặn. An ninh cấp nước phải được đo bằng kết quả tại vòi: người dân, bệnh viện, trường học và doanh nghiệp có nước đạt quy chuẩn, đủ lưu lượng, áp lực phù hợp, liên tục và với chi phí chấp nhận được hay không. Nguồn nước dồi dào ở một nơi không bảo đảm cộng đồng khác được phục vụ nếu thiếu công trình xử lý, kết nối và truyền tải. Vì thế, tái sử dụng nên là một phần trong danh mục nguồn cung đa dạng, bên cạnh bảo vệ nguồn nước, dự phòng và kết nối hệ thống.
Các dự thảo kịch bản mùa cạn 2026–2027 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cảnh báo rủi ro tại lưu vực sông Cửu Long, Srêpốk và Sê San. Riêng đồng bằng sông Cửu Long, dự thảo lưu ý nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng ở một số tiểu vùng và tầng chứa nước, cùng xâm nhập mặn có thể gay gắt tương đương mùa cạn 2019–2020. Những cảnh báo này cần được chuyển thành kế hoạch dự phòng cụ thể tại từng địa phương. Cấp nước liên vùng có thể điều hòa chênh lệch nguồn nước và tăng khả năng chống chịu, nhưng phải đi cùng phối hợp liên ngành, kết nối đa nguồn và phương án ứng phó theo diễn biến thực tế.
Kết luận, tái sử dụng nước thải là nguồn bổ sung có giá trị, không phải lời giải đơn độc cho khan hiếm nước. Cần gắn quy hoạch nguồn nước với mạng lưới cấp nước quốc gia, vùng và đô thị; đồng thời xác định trước nhu cầu sử dụng, tiêu chuẩn an toàn, đơn vị giám sát và đầu ra ổn định. Chỉ khi nước được cung cấp liên tục, an toàn và phù hợp với khả năng chi trả, tiềm năng tuần hoàn mới chuyển thành an ninh cấp nước thực chất.






