Cuộc thi khởi nghiệp AI: chiếc cầu nối còn thiếu giữa phòng lab và thị trường
Cuộc thi khởi nghiệp AI là những sân chơi công nghệ nơi các nhóm nghiên cứu mang sản phẩm AI từ phòng lab ra thử sức với bài toán thực tế, nhận phản hồi từ doanh nghiệp, tiếp cận dữ liệu thật và cơ hội thương mại hóa, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu hàn lâm và thị trường, biến giải pháp AI Việt Nam thành sản phẩm có người dùng thay vì chỉ nằm trên giấy. Điểm đáng nói là làn sóng này không diễn ra tự phát mà được kích hoạt bởi chính sách và hạ tầng hỗ trợ. Nghị quyết 57-NQ/TW và 71-NQ/TW đã tạo thêm động lực phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nhân tài, khuyến khích thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Tháng 6/2025, từ sáng kiến của Chủ tịch FPT Trương Gia Bình, Liên minh AI Âu Lạc được thành lập với hơn 20 thành viên đầu tiên, gồm doanh nghiệp, trường đại học và tổ chức công nghệ. Đây không chỉ là một câu lạc bộ chuyên môn mà là hệ sinh thái có chủ đích: đưa sản phẩm AI từ phòng lab ra thị trường. Quan điểm cần nhấn mạnh: nếu không có những cuộc thi khởi nghiệp AI gắn với nhu cầu thực tế, phần lớn nghiên cứu sẽ mắc kẹt ở giai đoạn thử nghiệm. Các sân chơi như VietFuture Awards, Viettel AI Race hay cuộc thi thiết kế vi mạch đã trở thành cầu nối giúp nhóm nghiên cứu thử nghiệm giải pháp, tiếp cận nguồn lực dữ liệu và nhận sự cố vấn từ doanh nghiệp. Chính sự kết hợp giữa chính sách, doanh nghiệp và cuộc thi đã tạo ra "đường băng" mà trước đây giới nghiên cứu Việt thiếu.
Âu Lạc Grand Prize: từ 15 giải pháp AI Việt đến tham vọng thương mại hóa
Nếu phải chọn một biểu tượng cho xu hướng thương mại hóa công nghệ AI, Âu Lạc Grand Prize là cái tên xứng đáng. Giải thưởng này khởi động đầu năm 2026, có tổng tiền thưởng cao, dành cho những giải pháp AI xuất sắc do người Việt làm chủ. Khác với nhiều cuộc thi chỉ dừng ở ý tưởng, Âu Lạc Grand Prize tập trung vào các sản phẩm AI đã triển khai tại Việt Nam, chứng minh giá trị kinh tế – xã hội và có khả năng vận hành bền vững, mở rộng quy mô; qua đó thúc đẩy thương mại hóa nghiên cứu, đưa các giải pháp AI từ phòng thí nghiệm vào giải quyết những nhu cầu thực tế. Danh sách 15 giải pháp AI Việt Nam vào vòng sơ khảo cho thấy độ rộng của ứng dụng: từ y tế, pháp lý, nghiên cứu khoa học đến sản xuất, năng lượng và hạ tầng. Trong lĩnh vực pháp lý, LEXcentra ứng dụng AI vào tra cứu, phân tích và xử lý công việc pháp lý, tích hợp hơn 2 triệu văn bản quy phạm pháp luật, bản án, án lệ và tài liệu học thuật để hỗ trợ luật sư, bộ phận pháp chế doanh nghiệp và người học luật. Đây là ví dụ điển hình cho cách một sản phẩm AI từ phòng lab trở thành công cụ nghề nghiệp. Ở mảng y tế, Pathology AI Lab nghiên cứu AI hỗ trợ bác sĩ giải phẫu bệnh trong sàng lọc ung thư cổ tử cung, dùng AI phân tích hình ảnh tiêu bản, phát hiện vùng nghi ngờ và hỗ trợ lập báo cáo, giúp giảm khối lượng công việc đọc mẫu thủ công. Trong nghiên cứu khoa học, nền tảng N2TP thuộc hướng AI4Science hỗ trợ nhà nghiên cứu sàng lọc, đánh giá giả thuyết và xác định hướng nghiên cứu tiềm năng, tối ưu quá trình tìm kiếm thông tin nhưng không thay thế kiểm chứng khoa học. Những ví dụ này cho thấy: khi cuộc thi đặt tiêu chí "có người dùng", sản phẩm buộc phải bước ra khỏi phòng lab.
Giải pháp AI Việt cho bài toán vận hành: khi kỹ sư nhà máy trở thành nhà sáng tạo
Một chuyển dịch thú vị là nhiều giải pháp AI Việt Nam không xuất phát từ khoa phòng nghiên cứu thuần túy, mà từ chính dây chuyền sản xuất và dịch vụ. Trên dây chuyền sản xuất thước đo, sản phẩm di chuyển khoảng 100 mét mỗi phút, lỗi xuất hiện ở nhiều vị trí và hình dạng khác nhau, khiến việc thu thập đủ ảnh lỗi để huấn luyện AI gần như bất khả thi. Đội ViCore đã chọn cách đi ngược: dùng hình ảnh sản phẩm đạt chuẩn làm mẫu để hệ thống nhận ra những vị trí khác thường, đồng thời phát triển ứng dụng camera theo dõi quá trình lắp ráp, cảnh báo khi công nhân bỏ sót hoặc thao tác sai thứ tự. Đây là tư duy "bắt đầu từ bài toán" thay vì "bắt đầu từ công nghệ". Ở lĩnh vực năng lượng, đội Volterra xử lý tình huống nhiều ôtô điện cùng đến trạm sạc trong khi số cổng sạc và công suất điện đều có giới hạn. Giải pháp điều phối điện thông minh giúp chủ trạm giảm chi phí điện, hạn chế tình trạng vượt công suất, đồng thời cung cấp ứng dụng cho tài xế hỗ trợ tìm trạm và đặt lịch sạc. Cùng hướng đó, CloudThinker VibeOps sử dụng các tác nhân AI để đọc dữ liệu giám sát, liên kết các thông báo lỗi có liên quan, từ đó gợi ý nguyên nhân và hướng xử lý. Khi những đội thi này bước vào Âu Lạc Grand Prize, họ không mang theo bản demo hào nhoáng mà là các giải pháp đang xử lý vấn đề vận hành mỗi ngày. Điểm chung của các đội như ViCore hay Volterra là xuất phát từ kỹ sư tự động hóa, kỹ sư năng lượng chứ không phải nhà nghiên cứu AI truyền thống. Điều này đáng mừng: AI không còn là đặc quyền của một nhóm chuyên gia, mà trở thành công cụ trong tay người trực tiếp chịu trách nhiệm vận hành nhà máy, trạm sạc, hệ thống dịch vụ. Cuộc thi khởi nghiệp AI, nếu được thiết kế đúng, sẽ tiếp tục kéo thêm nhiều lực lượng "ngoài phòng lab" tham gia sáng tạo.
Liên minh, cuộc thi và bài toán thương mại hóa công nghệ AI
Nguồn ý tưởng AI ở Việt Nam đang dồi dào hơn bao giờ hết. Awarn – giải pháp kết hợp AI, IoT và thiết bị đo đạc do nhóm 4 sinh viên Đại học Bách khoa Hà Nội và Học viện Ngân hàng phát triển – cho phép nông dân theo dõi tình trạng ruộng lúa qua điện thoại, nhận cảnh báo sâu bệnh, hỗ trợ sản xuất nông nghiệp thông minh. VietFuture Awards ghi nhận 190 dự án với 245 đề cử từ 36 trường đại học, cao đẳng. Những con số này là "kho báu" ý tưởng, nhưng cũng đặt ra bài toán: làm sao để sản phẩm AI từ phòng lab không dừng ở poster hội nghị. Câu trả lời đang hình thành qua các mô hình như Liên minh AI Âu Lạc. Liên minh hướng tới thúc đẩy hợp tác nghiên cứu, chia sẻ tri thức và phát triển sản phẩm AI thực tiễn, có khả năng vận hành bền vững và mở rộng quy mô. Các sản phẩm, giải pháp AI Việt ngày càng có nhiều cơ hội để được ứng dụng trong thực tế thông qua các giải thưởng, cuộc thi công nghệ. Trong lĩnh vực AI, Viettel AI Race 2026 đưa ra những bài toán như xây dựng bản sao số 3D, tối ưu mô hình ngôn ngữ lớn và truy xuất tri thức y tế. Những mô hình này cho thấy các cuộc thi có thể trở thành cầu nối giữa nghiên cứu và thực tiễn, đặc biệt khi kết hợp bài toán cụ thể với nguồn lực công nghệ và sự đồng hành của doanh nghiệp. Điều quan trọng hơn là tạo được con đường để các ý tưởng tốt tiếp cận nguồn lực, giải quyết nhu cầu thực tế và phát triển thành những sản phẩm có khả năng cạnh tranh trên thị trường. Nếu không có cơ chế thương mại hóa công nghệ rõ ràng, kể cả Liên minh hay cuộc thi tốt đến đâu cũng chỉ là "sân chơi". Quan điểm cần thẳng thắn: đã đến lúc các chương trình khởi nghiệp AI phải đặt KPI ở số sản phẩm có người dùng, có doanh thu, thay vì số đề tài tham dự.
Kết luận: AI Việt chỉ thực sự mạnh khi có người dùng trả tiền
Nhìn từ Âu Lạc Grand Prize và các cuộc thi khởi nghiệp AI, có thể nói giai đoạn "AI Việt chỉ để viết bài báo" đang dần khép lại. Từ những phòng thí nghiệm trong trường đại học, nhiều ý tưởng công nghệ của người Việt đang tìm đường bước vào đời sống. Nhưng con đường đó không tự mở; nó được trải bằng chính sách khuyến khích thương mại hóa, bằng Liên minh AI Âu Lạc, bằng những cuộc thi buộc sản phẩm phải chứng minh giá trị kinh tế – xã hội. Quan điểm cuối cùng nên rõ ràng: sức mạnh của AI Việt không nằm ở số mô hình được công bố, mà ở số giải pháp AI Việt Nam giải quyết được bài toán vận hành, pháp lý, y tế, nông nghiệp và khiến người dùng sẵn sàng trả tiền. Điều quan trọng hơn là tạo được con đường để các ý tưởng tốt tiếp cận nguồn lực, giải quyết nhu cầu thực tế và phát triển thành những sản phẩm có khả năng cạnh tranh trên thị trường. Nếu hệ sinh thái cuộc thi, liên minh và doanh nghiệp tiếp tục giữ được tinh thần "từ bài toán thực tế đến sản phẩm", AI Việt hoàn toàn có thể bước ra khỏi phòng lab, trở thành năng lực công nghệ quốc gia chứ không chỉ là phong trào.
