Từ 30 năm hợp tác tới tham vọng AI nâng cao năng suất
Hợp tác Việt Nam APO trong giai đoạn mới là chương trình đối tác chiến lược tập trung vào AI nâng cao năng suất, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và đổi mới sáng tạo Việt Nam, nhằm biến khoa học công nghệ thành động lực trực tiếp cho năng suất lao động và năng suất doanh nghiệp, thay vì chỉ dừng ở các dự án nâng cao năng lực rời rạc. Trọng tâm của cuộc làm việc giữa Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định và Tổng Thư ký APO Indra Pradana Singawinata không phải là nghi thức kỷ niệm, mà là quyết định chuyển từ các dự án lẻ sang Chương trình Đối tác Chiến lược (SPP) giai đoạn 2026 – 2027. Đây là tín hiệu cho thấy Việt Nam muốn coi năng suất là trục chính của chiến lược công nghệ 2026, với AI, chuyển đổi số và năng suất xanh là bộ ba mũi nhọn. Theo Tổng Thư ký APO, 30 năm đồng hành đã đưa quan hệ hai bên từ nâng cao năng lực lên hợp tác gắn với ưu tiên quốc gia, tạo nền cho một giai đoạn tăng tốc mới. Câu hỏi không còn là có hợp tác hay không, mà là hợp tác có đủ táo bạo để tạo đột phá năng suất lao động và TFP như mục tiêu Việt Nam đặt ra hay không.
Vì sao Việt Nam chọn AI làm “động cơ” năng suất?
Việt Nam đang bước vào giai đoạn then chốt chuyển đổi mô hình tăng trưởng, với mục tiêu cải thiện mạnh mẽ năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) thông qua chuyển đổi số và công nghệ mới. Nếu tiếp tục tăng năng suất theo kiểu thêm từng phần nhỏ, nền kinh tế khó thoát bẫy thu nhập trung bình; vì vậy, AI nâng cao năng suất được lựa chọn như một bước nhảy chứ không phải bước đi nhỏ. Theo APO, từ 2026 đến 2030, năng suất lao động của Việt Nam được kỳ vọng tăng khoảng 8,5% mỗi năm, còn TFP phải đóng góp trên 55% vào tăng trưởng kinh tế. Đây là mục tiêu đầy sức ép, buộc chính sách công nghệ phải đi thẳng vào lõi hoạt động doanh nghiệp: quy trình sản xuất, chuỗi cung ứng, quản trị chất lượng, tối ưu năng lượng. Việt Nam xếp thứ 44 về đầu ra đổi mới sáng tạo nhưng nguồn nhân lực và nghiên cứu chỉ đứng thứ 70 trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2025. Nói thẳng, chúng ta tạo ra kết quả tốt hơn những gì nền tảng nhân lực cho phép – một thế cân bằng mong manh, dễ gãy nếu không có chiến lược bài bản để biến AI và KHCN thành năng lực thực sự ở cấp doanh nghiệp.
Năm trụ cột hợp tác 2026–2027: từ đào tạo AI tới năng suất xanh
Điểm đáng giá nhất của hợp tác Việt Nam APO lần này là danh mục 5 lĩnh vực ưu tiên rất cụ thể cho giai đoạn 2026–2027, thay vì khẩu hiệu rộng. Đầu tiên, về AI, Việt Nam đề xuất chương trình đào tạo AI chuyên sâu cho doanh nghiệp, tập trung vào ứng dụng để tối ưu quy trình sản xuất, quản trị chuỗi cung ứng và nâng cao chất lượng sản phẩm, chứ không dừng ở kiến thức lý thuyết. Thứ hai, với chuyển đổi số, Việt Nam cần APO hỗ trợ chuyên gia kỹ thuật và xây khung nghiên cứu đánh giá tác động chuyển đổi số tới năng suất, thông qua các dự án điểm để đo lường và nhân rộng. Thứ ba, ở chuyển đổi xanh, trọng tâm là nâng cao năng lực năng suất xanh cho doanh nghiệp, đào tạo và xây dựng hệ thống chứng nhận chuyên gia đánh giá năng suất xanh – một nền tảng để năng suất gắn với trách nhiệm môi trường. Thứ tư, về đổi mới sáng tạo Việt Nam, đề xuất là APO hỗ trợ triển khai tiêu chuẩn ISO 56000 về quản lý đổi mới sáng tạo và xây khung chỉ số, cơ sở dữ liệu về quan hệ giữa KHCN, ĐMST và năng suất. Cuối cùng, APO và Việt Nam thống nhất biến 5 lĩnh vực này thành danh mục hoạt động trọng tâm dựa trên ba tiêu chí: phù hợp mục tiêu năng suất quốc gia, có kết quả đo lường được và có tiềm năng lan tỏa.
Vai trò của APO: chuyển giao kỹ năng, lan tỏa công nghệ đến doanh nghiệp
Nếu chỉ có khẩu hiệu về AI mà thiếu kỹ năng và công nghệ cụ thể, chiến lược công nghệ 2026 sẽ dễ biến thành tuyên ngôn. Ở đây, APO được kỳ vọng làm cầu nối mang chuyên gia, kinh nghiệm và mô hình thành công tại châu Á vào doanh nghiệp Việt Nam thông qua TES và các Trung tâm Xuất sắc. Quan trọng hơn, mọi hỗ trợ phải hướng vào "đơn vị thực tế của năng suất" là doanh nghiệp – nơi các quy trình, tiêu chuẩn, kỹ năng và tổ chức lao động thực sự thay đổi. Theo APO, Việt Nam hiện có cấu trúc xuất khẩu dựa nhiều vào doanh nghiệp nước ngoài: khối FDI chiếm 73% kim ngạch xuất khẩu, trong khi tỷ lệ doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu giảm từ 35% năm 2009 xuống còn 18% năm 2023. Con số này cho thấy nếu AI nâng cao năng suất chỉ chảy vào vài doanh nghiệp tiên phong, nền kinh tế sẽ vẫn phụ thuộc vào giá trị do FDI tạo ra. Hợp tác mở rộng vì vậy cần hướng tới năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp nhỏ và vừa, hệ thống quản lý, dữ liệu và nguồn nhân lực – đúng cảnh báo của APO rằng AI có thể làm tăng đầu tư trước khi tăng năng suất nếu thiếu năng lực quản lý đi kèm.
Kết luận: Đặt điều kiện để AI trở thành cú hích chứ không là trào lưu
Cuộc trao đổi giữa Thứ trưởng Lê Xuân Định và Tổng Thư ký APO về định hướng hợp tác 2026–2027 cho thấy Việt Nam đang chọn con đường khó nhưng cần thiết: biến AI, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và đổi mới sáng tạo thành trụ cột năng suất, thay vì xem chúng như phong trào công nghệ. Sự đồng thuận về Chương trình Đối tác Chiến lược (SPP) và bộ 5 lĩnh vực ưu tiên là bước đầu để hiện thực hóa tham vọng năng suất lao động tăng 8,5% mỗi năm, TFP đóng góp hơn 55% tăng trưởng. Tuy vậy, thành công không đến từ văn bản hợp tác mà từ việc đo lường năng suất ngay tại nơi nó được tạo ra – trên dây chuyền sản xuất, trong tỷ lệ lỗi, thời gian ngừng máy, hiệu quả giao hàng và sử dụng nguồn lực. Kết luận buổi làm việc, Bộ KH&CN khẳng định sẽ chỉ đạo Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia chủ động phối hợp với Ban Thư ký APO để cụ thể hóa nội dung SPP. Nếu quá trình này đi đến cùng, hợp tác Việt Nam APO không chỉ giúp hoàn thiện chính sách mà có thể trở thành minh chứng rằng một nền kinh tế đang phát triển hoàn toàn có thể dùng AI nâng cao năng suất để tái cấu trúc tăng trưởng trên nền khoa học công nghệ, thay vì bằng lao động giá rẻ.
