Thức đêm với mạng xã hội: một hành vi phổ biến nhưng nguy hiểm
Thức đêm dùng mạng xã hội là tình trạng thanh thiếu niên dành nhiều giờ sau giờ ngủ để lướt điện thoại, tương tác trên các nền tảng trực tuyến, tiếp xúc liên tục với nội dung cảm xúc thay vì nghỉ ngơi, từ đó làm gián đoạn giấc ngủ, gia tăng mệt mỏi, kích thích tiêu cực và khiến sức khỏe tâm thần suy giảm rõ rệt. Đây không phải thói quen vô hại mà là một dạng hành vi rủi ro cần được nhìn nhận nghiêm túc. Trường hợp NMA, 15 tuổi, vốn là một cô gái thu mình, là ví dụ dễ thấy: thay vì nói chuyện với gia đình, A. chọn dành nhiều thời gian hơn cho điện thoại và mạng xã hội. Việc sử dụng điện thoại kéo dài, đặc biệt là vào ban đêm, đã làm thời gian nghỉ ngơi của A. sụt giảm đáng kể và mở đường cho hàng loạt rối loạn về cảm xúc, hành vi.
Vòng lặp cảm xúc và nội dung tiêu cực: mạng xã hội ảnh hưởng tâm thần như thế nào
Khi nói về mạng xã hội ảnh hưởng tâm thần, điểm nguy hiểm không chỉ nằm ở bản thân nội dung mà còn ở cơ chế gợi ý của nền tảng. NMA thường tìm kiếm các nội dung cộng hưởng với tâm trạng buồn bã, căng thẳng của mình. Càng xem, A. càng bị cuốn vào một “vòng lặp cảm xúc”, khó thoát khỏi cảm giác buồn và cô đơn. Hệ thống gợi ý sẽ tiếp tục đề xuất những nội dung tiêu cực tương tự mỗi khi người dùng xem hoặc tương tác với chúng, tạo thành vòng luẩn quẩn: cảm xúc xấu dẫn đến tìm kiếm nội dung buồn, nội dung buồn lại nuôi dưỡng cảm xúc xấu. Theo dữ liệu OxWell công bố, 34,5% học sinh từng tiếp xúc nội dung liên quan tới tự gây thương tích trực tuyến và 66,2% nói rằng sự tiếp xúc đó diễn ra một cách thụ động qua nội dung được gợi ý. Đây là lời cảnh báo rõ ràng: trẻ không cần chủ động tìm, thuật toán sẽ tự mang những điều tệ hại đến.
Mất ngủ ở giới trẻ: từ lướt điện thoại trước khi ngủ đến suy sụp tâm lý
Mất ngủ ở giới trẻ không thể tách rời thói quen dùng điện thoại trước khi ngủ. Với NMA, việc cầm điện thoại đến khuya khiến thời lượng nghỉ ngơi giảm mạnh, và sau một thời gian, các dấu hiệu rối loạn xuất hiện rõ: mất ngủ, dễ cáu, kém tập trung, chán ăn, sút cân. Các chuyên gia chỉ ra rằng sử dụng mạng xã hội vào ban đêm làm giảm thời gian ngủ và ảnh hưởng chất lượng giấc ngủ. Thiếu ngủ kéo dài không chỉ khiến trẻ mệt mà còn bào mòn khả năng kiểm soát cảm xúc và điều chỉnh hành vi. Đối diện áp lực học tập, mâu thuẫn bạn bè hay gia đình trong trạng thái thiếu ngủ, trẻ dễ trở nên nhạy cảm, bùng nổ, khó xử lý cảm xúc tiêu cực. Nói thẳng: mỗi lần “cố lướt thêm vài phút” trước khi ngủ, giới trẻ đang đổi lấy một phần khả năng tự ổn định tâm lý của mình, và cái giá đó tích tụ theo thời gian.
Khi tiêu cực và mất ngủ gặp nhau: nguy cơ tự gây thương tích thanh thiếu niên
Trong bối cảnh cảm xúc bị khoét sâu bởi nội dung tiêu cực và suy kiệt vì thiếu ngủ, tự gây thương tích thanh thiếu niên không còn là trường hợp hiếm. Sau một sự cố tại trường, khi chia sẻ chuyện tình cảm với bạn bè, NMA đã tự làm đau bản thân vì cảm xúc bị dồn nén. Hành vi này lặp lại mỗi lần căng thẳng tăng lên; sau mỗi giai đoạn stress, A. lại cắt vào tay mình. Bác sĩ Nguyễn Thanh Long xác định đây là hành vi tự gây thương tích không nhằm mục đích tự sát (NSSI), một vấn đề sức khỏe tâm thần cần được chú ý ở lứa tuổi vị thành niên. Các chuyên gia nhấn mạnh, không thể coi tự hại là “gây chú ý” hay “bướng bỉnh”; đằng sau là những sang chấn tâm lý trẻ chưa đủ khả năng diễn đạt. Khi trẻ vừa bị mạng xã hội nuôi dưỡng cảm xúc tiêu cực, vừa mất ngủ triền miên, ngưỡng chịu đựng cảm xúc sẽ tụt dần, và tự gây thương tích trở thành cách giải tỏa đầy rủi ro nhưng lại nằm trong tầm tay.
Thoát khỏi vòng luẩn quẩn: gia đình, nhà trường và hệ thống y tế phải cùng lên tiếng
Câu chuyện của NMA chỉ ra một thực tế: không đứa trẻ nào có thể tự mình thoát khỏi vòng luẩn quẩn giữa mạng xã hội, mất ngủ và khủng hoảng tâm thần. Gia đình chỉ đưa A. đến Viện Sức khỏe Tâm thần khi những thay đổi tâm lý và hành vi đã trở nên quá rõ ràng. Ở tuổi vị thành niên, khả năng kiểm soát cảm xúc và hành vi vẫn đang hình thành; nếu cùng lúc phải gánh áp lực học tập, quan hệ bạn bè, xung đột gia đình và tác động từ môi trường trực tuyến, trẻ rất dễ bị choáng ngợp. Thay vì chỉ cấm đoán, cha mẹ cần tạo không gian để con chia sẻ mà không sợ bị phán xét, đồng thời đặc biệt lưu ý các dấu hiệu: thức khuya thường xuyên, dùng điện thoại quá lâu, thu mình, giảm giao tiếp, sa sút học tập, rối loạn ăn uống, mất ngủ kéo dài, đau nhức cơ thể không rõ nguyên nhân. Khi nhận thấy bất thường, gia đình không nên mắng mỏ hay coi nhẹ, mà cần đối thoại bình tĩnh và tìm kiếm hỗ trợ kịp thời từ chuyên gia tâm thần. Việc đánh giá trẻ phải toàn diện, xem xét cả việc dùng mạng xã hội, chất lượng giấc ngủ, các nguồn căng thẳng hiện tại, mối quan hệ gia đình, bạn bè và nguy cơ tự gây thương tích tiếp diễn. Đây không còn là chuyện “thói quen dùng điện thoại” mà là vấn đề hệ thống, đòi hỏi sự tham gia đồng thời của nhà trường và y tế, nếu không, chúng ta sẽ tiếp tục mất đi sự bình an tâm lý của cả một thế hệ.
