Từ mạng lưới nhiều tầng đến phân phối tinh gọn
Phân phối xăng dầu là quá trình đưa nhiên liệu từ các thương nhân tạo nguồn qua mạng lưới bán buôn, phân phối đến cửa hàng và người tiêu dùng; mỗi tầng nấc không cần thiết có thể làm tăng chi phí lưu thông mà không tạo thêm giá trị tương xứng. Ngày 21/10, Văn phòng Chính phủ truyền đạt yêu cầu của Thủ tướng về việc hoàn thiện dự thảo nghị định thay thế Nghị định 83/2014/NĐ-CP cùng các văn bản sửa đổi, bổ sung.
Chỉ đạo cắt giảm thực chất, tối đa khâu trung gian xăng dầu không cần thiết đặt đúng trọng tâm: chấm dứt tình trạng mua bán xăng dầu lòng vòng để giảm chi phí lưu thông, xây dựng hệ thống phân phối tinh gọn, minh bạch và hiệu quả. Đây không chỉ là việc rút bớt tên trên sơ đồ. Nếu hàng hóa vẫn phải qua nhiều bên trước khi đến điểm bán, chi phí và trách nhiệm có thể bị phân tán, còn khả năng truy xuất dòng hàng trở nên khó hơn. Vì vậy, cải cách chỉ đáng giá khi giảm được tầng nấc thực chất mà vẫn giữ được độ phủ và tính liên tục của mạng lưới.
Tái cơ cấu đầu mối phải đi cùng bảo đảm nguồn cung
Dự thảo không dừng ở việc sắp xếp đường đi của nhiên liệu. Thủ tướng yêu cầu tái cơ cấu thị trường, giảm số lượng thương nhân đầu mối, đồng thời nâng năng lực tạo nguồn, dự trữ và trách nhiệm bảo đảm nguồn cung; lộ trình phải khả thi, không gây xáo trộn thị trường. Đây là một thế cân bằng khó: đầu mối ít hơn có thể giúp quản lý rõ trách nhiệm, nhưng nếu năng lực dự trữ và cung ứng không đủ, thị trường sẽ dễ tổn thương trước gián đoạn.
Mục tiêu cuối cùng phải được đo bằng việc người dân và doanh nghiệp có nhiên liệu đúng lúc, chứ không chỉ bằng số lượng thương nhân giảm xuống. Bộ Công Thương được giao chủ động xây dựng, triển khai phương án bảo đảm nguồn cung trong mọi tình huống, không để thiếu hụt hay đứt gãy, đồng thời đáp ứng kịp thời nhu cầu sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. Bởi vậy, việc thu gọn mạng lưới cần gắn với trách nhiệm dự trữ và phương án ứng phó cụ thể. Nếu thiếu các điều kiện đó, tinh gọn có thể biến thành tập trung rủi ro.
Đổi cơ chế giá nhưng không buông giám sát
Một thay đổi đáng chú ý trong hướng xây dựng dự thảo là cách xác lập giá. Theo nội dung được nêu trong quá trình hoàn thiện, Nhà nước sẽ không công bố giá cơ sở định kỳ như hiện nay; thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối được chủ động quyết định, công bố giá bán lẻ trong hệ thống của mình theo công thức quy định tại nghị định. Trao quyền chủ động có thể làm giá phản ứng linh hoạt hơn với thị trường, nhưng chỉ thuyết phục nếu công thức minh bạch và dữ liệu đầu vào có thể kiểm tra.
Thủ tướng yêu cầu cơ chế mới vận hành theo nguyên tắc thị trường có sự quản lý của Nhà nước: cơ quan quản lý phải giám sát được các yếu tố hình thành giá và giá bán, đồng thời có công cụ bình ổn, ngăn đầu cơ, thao túng và tăng giá bất hợp lý. Cơ quan chức năng cũng được yêu cầu rà soát những sơ hở chính sách đã được chỉ ra qua thanh tra, tránh để tổ chức, cá nhân lợi dụng quy định để trục lợi. Đây là phần quyết định cải cách giá có tạo cạnh tranh lành mạnh hay chỉ chuyển quyền định giá mà thiếu cơ chế kiểm soát.
Dự thảo còn phải hoàn thiện trước khi thành quy định
Nghị định kinh doanh xăng dầu mới được xây dựng để hoàn thiện khung pháp lý, bảo đảm an ninh năng lượng và tạo lập thị trường vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước; dự thảo kế thừa quy định còn phù hợp, đồng thời sửa những bất cập nảy sinh trong thực tiễn. Bộ Công Thương phải lấy ý kiến các bộ, cơ quan liên quan, tiếp thu và giải trình, hoàn thiện hồ sơ để trình Chính phủ chậm nhất trước ngày 10/11/2026. Bộ trưởng Bộ Công Thương chịu trách nhiệm về chất lượng và tiến độ.
Những chi tiết về lộ trình giảm đầu mối, cách vận hành mạng lưới phân phối, công thức giá và công cụ bảo vệ nguồn cung vẫn thuộc quá trình hoàn thiện dự thảo. Do đó, chưa thể xem các định hướng hiện nay là thay đổi đã có hiệu lực. Thước đo của một cuộc cải tổ tốt không phải là cắt được bao nhiêu tầng nấc, mà là giảm chi phí và tăng minh bạch mà không làm gián đoạn nhiên liệu đến người dân, doanh nghiệp. Chỉ khi trách nhiệm nguồn cung và giám sát giá được viết rõ, lời hứa chấm dứt mua bán vòng quanh mới có thể thành cải cách thực chất.
