Điện mặt trời mái nhà: Lựa chọn năng lượng xanh tại chỗ đang bùng lên không đều
Điện mặt trời mái nhà là hệ thống tấm quang điện lắp trên mái nhà, chuyển bức xạ mặt trời thành điện để tự sản xuất, tự tiêu thụ tại chỗ, giảm phụ thuộc lưới, cắt chi phí điện và góp phần phát triển năng lượng xanh, đồng thời có thể bán một phần sản lượng dư lên hệ thống điện quốc gia trong khuôn khổ chính sách hiện hành. Điểm mấu chốt hiện nay là xu hướng này đang bùng lên mạnh nhưng không đồng đều giữa các địa phương. Đến hết tháng 7, cả nước đã ghi nhận 130.811 hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất và tự tiêu thụ, với tổng công suất trên 11.200 MWp, đóng góp 6,6 tỷ kWh lên lưới chỉ trong 7 tháng. Con số ấn tượng này che giấu một thực tế: nơi nắng nhiều và chính sách linh hoạt như Lâm Đồng, Quảng Ninh đang đi rất nhanh, trong khi Hà Nội và một số tỉnh đồng bằng Bắc Bộ vẫn ì ạch phía sau.
Lâm Đồng dẫn đầu về sản lượng: lợi thế bức xạ không phải là tất cả
Theo hệ số PVout lý thuyết mà ngành điện công bố, Lâm Đồng đang là địa phương có sản lượng điện mặt trời mái nhà cao nhất cả nước, lên tới 1.583 kWh/kWp/năm. Các tỉnh Tây Nguyên khác và Đồng Nai cũng nằm trong nhóm đầu với mức 1.496–1.575 kWh/kWp/năm tùy nơi. Đây là vùng có bức xạ mặt trời mạnh, trời ít mây, mái nhà tương đối thông thoáng, rất thuận lợi cho phát triển năng lượng tái tạo địa phương. Tuy vậy, coi bức xạ là yếu tố quyết định duy nhất là sai lầm. Sản lượng điện mặt trời còn phụ thuộc vào hướng, góc nghiêng, che bóng từ nhà cao tầng, cây xanh, bụi bẩn và đặc biệt là chất lượng thiết bị cùng thiết kế hệ thống. Người dân khu vực này đang tận dụng lợi thế tự nhiên: hệ thống thường phát điện từ khoảng 8h đến 16h, đạt công suất cao nhất trong khung 10h–14h, trùng với giờ cao điểm tiêu thụ của nhiều hộ gia đình và cơ sở sản xuất.
Hà Nội ở nhóm cuối: khí hậu bất lợi hay tư duy chính sách chậm đổi?
Trái ngược Lâm Đồng, Hưng Yên, Hải Phòng và Hà Nội là ba địa phương có điều kiện phát điện mặt trời mái nhà thấp nhất cả nước, với sản lượng chỉ đạt lần lượt 901, 902 và 912 kWh/kWp/năm. Nhiều người dễ quy toàn bộ trách nhiệm cho khí hậu: bức xạ yếu hơn, mây nhiều, bụi cao. Nhưng cách giải thích này quá dễ dãi. Vùng đồng bằng Bắc Bộ có mật độ dân cư cao, nhu cầu điện lớn, mái nhà rộng trên khối lượng nhà ở và nhà xưởng khổng lồ. Nếu chính sách hỗ trợ vay vốn, ưu đãi đấu nối, hướng dẫn kỹ thuật được triển khai quyết liệt, lợi thế phụ tải đô thị vẫn có thể bù một phần bất lợi về bức xạ. Thực tế, không phải người dân không quan tâm; áp lực hóa đơn điện và lo ngại giá điện điều chỉnh trong tương lai đang khiến nhiều hộ gia đình cân nhắc điện mặt trời mái nhà như giải pháp để chủ động nguồn điện sinh hoạt và giảm chi phí. Vấn đề là họ chưa nhìn thấy một lộ trình rõ ràng và an toàn về kỹ thuật lẫn tài chính.
Quảng Ninh, Thanh Hóa tăng tốc: khi ngành điện trở thành người dùng tiên phong
Điểm sáng của miền Bắc lại nằm ở những nơi biết biến chính sách thành hành động. Tại Quảng Ninh, việc đầu tư điện mặt trời mái nhà phục vụ nhu cầu điện tại chỗ đang được người dân, cơ sở kinh doanh và doanh nghiệp quan tâm rõ rệt. Đến hết tháng 7, tỉnh có 1.291 khách hàng đưa hệ thống vào vận hành với tổng công suất khoảng 88,91 MWp; riêng tháng 7 đã có thêm 234 khách hàng mới. Đây không chỉ là câu chuyện của tư nhân. Công ty điện lực địa phương đã lắp điện mặt trời tại trụ sở, nhà điều hành, và 78 cán bộ, nhân viên cũng lắp hệ thống tại gia đình với tổng công suất 534 kWp, kèm 5 hệ thống tại các trụ sở với tổng 225 kWp. Khi chính người làm điện trở thành người dùng, họ có trải nghiệm thực tế để tư vấn khách hàng, kéo mô hình năng lượng tái tạo địa phương đến gần cộng đồng. Cách tiếp cận này, nếu được nhân rộng ở Thanh Hóa và các tỉnh khác, sẽ biến điện mặt trời mái nhà từ khái niệm mới mẻ thành một phần bình thường trong phương án sử dụng điện của hàng chục nghìn hộ.
Từ giải pháp tiết kiệm điện đến chiến lược phát triển năng lượng xanh
Trong bối cảnh yêu cầu tiết kiệm điện tăng lên, điện mặt trời mái nhà đang dịch chuyển từ giải pháp tiết kiệm chi phí sang nền tảng cho chiến lược phát triển năng lượng xanh tại từng địa phương. Chỉ thị 10/CT-TTg về tăng cường tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà đã bắt đầu đi vào cuộc sống, tạo khung chính sách để mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ được mở rộng. "Điện mặt trời mái nhà đang từng bước chuyển từ một lựa chọn còn mới thành giải pháp được nhiều khách hàng cân nhắc trong phương án sử dụng điện". Nhưng để xu hướng này không trở thành đặc quyền của vài tỉnh nắng nhiều, ngành điện và chính quyền địa phương phải coi chất lượng thiết bị, kiểm định độc lập và hạ tầng lưu trữ là tiêu chuẩn bắt buộc chứ không phải tùy chọn. Công ty điện lực Quảng Ninh đã bắt đầu khuyến khích lắp đặt kết hợp hệ thống lưu trữ, nhất là vùng miền núi, để người dân chủ động hơn khi thời tiết cực đoan. Đây nên là mẫu hình chung: đồng bộ chính sách, kỹ thuật và phụ tải để điện mặt trời mái nhà trở thành nền tảng năng lượng tái tạo bền vững chứ không chỉ là trào lưu nhất thời.
