Chuyên môn nhiếp ảnh là gì trong thời đại phân mảnh thể loại?
Chuyên môn nhiếp ảnh là xu hướng mỗi nhiếp ảnh gia tập trung vào một thể loại hoặc một thị trường ngách rõ ràng, như cưới, chân dung, phong cảnh hay street, để xây dựng phong cách nhiếp ảnh riêng, định vị thương hiệu cá nhân và nuôi sống sự nghiệp nhiếp ảnh trong bối cảnh ngành bị bão hòa và cạnh tranh ngày càng gay gắt, dù điều này có thể đối lập với truyền thống đa năng của những người tiên phong từng chụp mọi thứ họ gặp.
Nếu nhìn lại lịch sử, những cái tên đặt nền móng cho nhiếp ảnh lại không chọn con đường chuyên môn hẹp. Họ là những người "generalist" – đa năng – chụp từ đá, trứng, hoa, cơ thể người tới phong cảnh hùng vĩ. Nền tảng của nhiếp ảnh được xây nên bởi chính các nhiếp ảnh gia đa năng như vậy. Họ buộc phải thử mọi thứ để hiểu ánh sáng, hình khối, chất liệu và con người. Trong khi đó, thế hệ hiện đại được dạy rằng muốn tồn tại phải chọn một "lane", phải có một phong cách nhiếp ảnh riêng và một chuyên môn nhiếp ảnh dễ gọi tên. Thị trường, mạng xã hội và các khóa học đều lặp lại thông điệp đó. Vấn đề là: con đường này có giúp nhiếp ảnh sống lâu trong mỗi người, hay đang âm thầm bào mòn sáng tạo nhiếp ảnh?
Từ Jay Maisel đến các bậc tiên phong: đa năng nhưng vẫn có bản sắc
Jay Maisel là minh chứng rõ nhất cho việc một nhiếp ảnh gia có thể đa năng mà vẫn sắc bén về chuyên môn nhiếp ảnh. Ông xuất phát từ hội họa và thiết kế đồ họa, học tiếp lý thuyết màu sắc với Josef Albers, nên cách ông nhìn ánh sáng và màu là của một họa sĩ hơn là người "bấm máy". Maisel không tìm những cảnh kịch tính; ông chứng minh rằng một cầu thang thoát hiểm, vũng nước hay người lạ qua đường cũng có thể hấp dẫn không kém.
Từ bức chân dung Miles Davis trên bìa Kind of Blue, cho tới năm bìa áo tắm của một tạp chí thể thao lớn và hai bìa đầu tiên của một tạp chí thành phố nổi tiếng, ông dựng nên sự nghiệp nhiếp ảnh thương mại trên cùng bản năng về ánh sáng và màu sắc. Song song, ông vẫn miệt mài chụp street – những cảnh đường phố bình thường, nhưng được sắp đặt như trên toan vẽ, chờ khoảnh khắc rơi đúng vị trí. Ở ông, phong cách nhiếp ảnh riêng không phải là "tôi là photographer chân dung hay quảng cáo", mà là sự hiểu sâu ánh sáng, màu và cấu trúc khung hình. Chính chiều sâu đó mới là chuyên môn thực sự – thứ có thể đi xuyên qua mọi thể loại. Đó cũng là cách nhiều người tiên phong khác vừa chụp trứng, ớt, vỏ sò, hoa, nudes lẫn phong cảnh mà vẫn nhận ra họ ngay lập tức.
Thị trường ngày nay: chuyên môn nhiếp ảnh như chiếc vòng siết cổ
Hiện tại, nhiếp ảnh không còn là "miền Tây hoang dã" nữa. Thể loại bùng nổ, nhãn gọi tên mọc lên ở mọi góc. Chụp nhiều phong cảnh – bạn bị gọi là photographer phong cảnh. Chụp nhiều người – bạn thành photographer chân dung. Lăn trên vỉa hè với máy ảnh – bạn là photographer đường phố. Từ một medium thống nhất, nhiếp ảnh bị chia nhỏ thành vô số nhánh, mỗi nhánh gần như yêu cầu một phong cách nhiếp ảnh riêng, hệ khách hàng và hình ảnh thương hiệu riêng.
Trong thị trường bão hòa, cảm giác "muốn sống thì phải chọn một lane" là có thật: "Chúng ta bị để lại với một thể loại để chọn, một thương hiệu để may đo và một lộ trình phải đi chỉ vì nhu cầu sinh tồn". Điều nguy hiểm là khi nhiếp ảnh gia bắt đầu tin rằng họ chỉ được quyền chụp trong chiếc vòng tròn thể loại đó, bởi đó là điều họ đã làm quá lâu. Chính lúc ấy, chuyên môn nhiếp ảnh từ công cụ định vị trở thành xiềng xích. Hệ quả là sáng tạo nhiếp ảnh bị bóp lại. Người chụp cưới không dám thú nhận mình thích chụp đá dưới trăng; photographer thương mại ngại nói rằng họ say mê những vũng nước vô danh. Thị trường muốn ta rõ ràng, nhưng sự rõ ràng đó không phải lúc nào cũng tốt cho tâm hồn làm nghề.
Phá luật chuyên môn: liều lĩnh cần thiết để cứu đam mê dài hạn
Có một câu nói đáng trích: "Cách dễ nhất để một nhiếp ảnh gia mất hứng với môn họ từng yêu là tin rằng họ phải chụp trong vòng của một thể loại duy nhất". Điều này chỉ ra mặt tối của chuyên môn nhiếp ảnh: khi nó trở thành nghĩa vụ chứ không còn là lựa chọn thông minh. Nếu ta bắt bản thân chỉ chụp cưới, chỉ chụp quảng cáo, hoặc chỉ chụp street vì "thương hiệu đã vậy", ta đang rút cạn nhiên liệu cho sáng tạo nhiếp ảnh.
Lời khuyên ở đây không phải là đập bỏ sự nghiệp nhiếp ảnh đang ổn định. Không ai bảo một photographer cưới đang ăn nên làm ra phải vứt hết để đi chụp đá dưới trăng. Thay vào đó, điều cần làm là cho phép mình trở lại đa năng – dù chỉ trong những khoảng thời gian nhỏ. Chụp thứ mình thích, dù trái với "brand". Cho phép chủ thể trước ống kính thay đổi liên tục: từ con người sang vật thể, từ phong cảnh sang chi tiết trừu tượng. Khi ta phá luật chuyên môn như vậy, ta nạp lại năng lượng sáng tạo. Những góc nhìn học được từ đá, vũng nước, hoa, trứng sẽ quay lại làm mới ảnh cưới, ảnh chân dung, ảnh thương mại. Đó là cách duy trì đam mê dài hạn, thay vì để nó chết khô trong một hashtag thể loại.
Con đường dung hòa: chuyên sâu kỹ năng, đa dạng thể loại
Điểm chung của Jay Maisel và các tên tuổi huyền thoại không phải là họ "chuyên" về một thể loại, mà là họ có chuyên môn sâu về ngôn ngữ cơ bản của nhiếp ảnh: ánh sáng, màu sắc, hình khối và cả việc truyền lại tri thức cho người đi sau. Ông nhận nhiều giải thưởng thành tựu trọn đời từ nhiều tổ chức nhiếp ảnh và dùng niềm tin vào giá trị của những cảnh bình thường để dạy thế hệ sau. Sự chuyên sâu đó là nền tảng, còn thể loại chỉ là bề mặt.
Vì vậy, câu hỏi không nên là "chuyên hay đa năng", mà là: ta chọn chuyên sâu vào điều gì. Nếu ta đầu tư nghiêm túc vào ánh sáng, màu, bố cục, nhịp điệu khung hình, ta có thể giữ phong cách nhiếp ảnh riêng nhất quán xuyên suốt nhiều thể loại. Khi thị trường yêu cầu một nhãn rõ ràng, ta vẫn có thể tự giới thiệu bằng một dòng ngắn gọn; nhưng trong đời sống nội tâm, ta tiếp tục chụp mọi thứ khiến mình thấy âm nhạc trong đó. Điều quan trọng là "dành lại ít nhiên liệu cho thứ mình thực sự thích, theo thời gian". Nhiếp ảnh bắt đầu từ niềm vui và nhiều người tiếp tục cầm máy vì lý do ấy. Nếu phải chọn một con đường, hãy chọn con đường giữ được niềm vui đó lâu nhất, và đừng sợ bước ra ngoài thể loại ghi trên danh thiếp.
