Công nghệ mở thêm không gian học, không tạo ra bác sĩ hoàn chỉnh
Đào tạo y khoa là quá trình trang bị kiến thức, kỹ năng lâm sàng và năng lực chịu trách nhiệm cho người hành nghề chăm sóc sức khỏe, trong đó việc học phải gắn với an toàn và nhu cầu của người bệnh. Vì vậy, AI trong y tế và mô phỏng 3D nên được xem là công cụ mở rộng cơ hội học tập, chứ không phải lối tắt thay thế thực hành hay phẩm chất nghề nghiệp. Ngày 7.11, Hội nghị Giáo dục y học toàn quốc lần thứ X diễn ra tại Trường Đại học Phenikaa ở Hà Nội, tập trung vào chuyển đổi số, chất lượng và chuẩn năng lực nghề nghiệp. Các ý kiến tại hội nghị cho thấy công nghệ có thể đổi mới cách dạy, học và đánh giá, nhưng giá trị của nó phụ thuộc vào việc có giúp sinh viên trở thành thầy thuốc an toàn, có năng lực hay không.
Đó là khác biệt cần giữ rõ trong mọi chương trình đào tạo: tiếp cận nhiều công cụ hơn không đồng nghĩa đã sẵn sàng hành nghề. Hình ảnh, dữ liệu và AI có thể hỗ trợ học tập; quyết định chuyên môn vẫn cần tư duy phản biện, kiểm chứng thông tin và trách nhiệm của người thầy thuốc.
Mô phỏng hữu ích nhất khi dẫn tới thực hành thật
Mô phỏng 3D và các mô hình thực hành giúp sinh viên tiếp cận tình huống lâm sàng trong môi trường học tập có kiểm soát. Video ghi lại buổi tập có thể hỗ trợ giảng viên và sinh viên cùng xem lại, nhận diện sai sót; AI cũng đã được đưa vào hỗ trợ rèn kỹ năng giao tiếp với người bệnh tại một số hoạt động đào tạo. Những công cụ này có giá trị vì tạo thêm cơ hội luyện tập và phản hồi, chứ không phải vì chúng làm cho bệnh viện trở nên không cần thiết. Giới hạn nằm ở chỗ một ca mô phỏng không thể tái hiện trọn vẹn hoàn cảnh sống, tâm trạng, nỗi lo hay phản ứng khó lường của người bệnh. Sinh viên cần được học cách hỏi bệnh, khám, biện luận và thực hiện kỹ thuật trong môi trường lâm sàng, dưới hướng dẫn phù hợp. Công nghệ nên chuẩn bị người học tốt hơn cho lần tiếp xúc ấy, không thay thế nó.
Tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên lưu ý sinh viên đã có điều kiện tiếp cận công nghệ thông tin, hình ảnh 3D và mô hình mô phỏng, nhưng đào tạo vẫn có nguy cơ nghiêng về lý thuyết trong khi ngành y đòi hỏi thực hành. Đây không phải lý do để giảm vai trò của công nghệ; đó là lời nhắc rằng năng lực chỉ được chứng minh khi người học áp dụng kiến thức trong thực tế mà vẫn bảo đảm an toàn.
Y đức phải được rèn cùng kỹ năng số
Một hình ảnh trên màn hình không chỉ là dữ liệu: phía sau kết quả xét nghiệm hay chỉ số là một con người và gia đình đang chờ được giải thích. Vì vậy, y đức bác sĩ, sự thấu cảm và khả năng giao tiếp không thể bị xếp thành phần bổ sung sau khi đã dạy đủ kỹ thuật. Chúng phải hiện diện trong cách sinh viên học hỏi, thăm khám, diễn giải bằng chứng và cân nhắc lựa chọn điều trị. GS.TS Nguyễn Tiến Thảo nhấn mạnh rằng phương án điều trị, dù có cơ sở khoa học, vẫn cần được giải thích ân cần để người bệnh hiểu và cùng tham gia quyết định. Đây là năng lực không thể đánh giá chỉ bằng việc người học nhớ đúng phác đồ. Bác sĩ cần biết lắng nghe, tôn trọng hoàn cảnh riêng và nói rõ giới hạn của thông tin hay công cụ đang sử dụng.
Giáo dục y học vì thế cần dạy sinh viên vừa sử dụng công nghệ, vừa nhận biết lúc công nghệ có thể sai hoặc chưa đủ căn cứ. AI có thể gợi ý, nhưng người thầy thuốc phải kiểm chứng và chịu trách nhiệm về quyết định chuyên môn; sự an toàn của người bệnh không thể được giao phó cho một kết quả tự động.
Chuẩn năng lực cần gắn với trách nhiệm hành nghề
Việc Việt Nam triển khai kiểm tra đánh giá năng lực hành nghề trước khi cấp giấy phép khiến câu hỏi về chất lượng đào tạo trở nên cấp thiết. Theo lộ trình được nêu tại hội nghị, từ năm 2027, kỳ kiểm tra áp dụng với các chức danh bác sĩ, gồm bác sĩ đa khoa, y học dự phòng, răng hàm mặt, y học cổ truyền và bác sĩ nội trú; dự kiến từ năm 2028 mở rộng sang y sĩ, điều dưỡng, hộ sinh, rồi năm 2029 tới các chức danh chuyên môn còn lại.
Theo phương án được nêu, bác sĩ sau quá trình học tập cần hoàn thành thời gian thực hành theo quy định và được xác nhận trước khi dự kiểm tra; phần lý thuyết dự kiến tổ chức trên máy tính theo hình thức trắc nghiệm. Đánh giá như vậy có ý nghĩa khi nó không chỉ kiểm tra kiến thức mà còn củng cố mối liên hệ giữa năng lực nghề nghiệp và an toàn người bệnh. Công nghệ có thể làm việc học phong phú hơn, nhưng kết quả đào tạo phải là bác sĩ biết vận dụng kiến thức, giao tiếp có trách nhiệm và đặt người bệnh làm trung tâm. Đó mới là thước đo đáng tin cậy cho một nền đào tạo y khoa hiện đại.
