Cây cảnh hiếm có: từ thú chơi dân dã đến “tác phẩm” xa xỉ
Cây cảnh hiếm có là những cá thể sinh vật cảnh sở hữu tuổi đời hàng chục đến hàng trăm năm, dáng thế độc đáo, lịch sử chuyển nhượng phức tạp và được gìn giữ, tạo tác qua nhiều thế hệ nghệ nhân, đến mức chúng được nhìn nhận không chỉ như cây trồng mà như tác phẩm nghệ thuật và tài sản giá trị trong mắt giới sưu tập cây cảnh. Nói cách khác, đây là một dạng “di sản sống” nơi đam mê thẩm mỹ, tay nghề uốn tỉa và nhu cầu khẳng định đẳng cấp cùng hội tụ. Nhìn vào các triển lãm cây cảnh nghệ thuật lần thứ nhất tại phường Vinh Phú, Nghệ An, người ta thấy rõ sự chuyển mình của thú chơi này: từ những chậu cây trước hiên nhà trở thành sân chơi của giá trị di sản và vốn xã hội. Hơn 300 tác phẩm được tuyển chọn cho thấy giới chơi cây không còn dừng ở việc nuôi dưỡng cái đẹp, mà đang kiến tạo một thị trường nghệ thuật mới xoay quanh cây cảnh trăm tuổi.
Cây sanh “Đại lộc”: biểu tượng mới của giá trị và danh tiếng
Giữa hàng trăm tác phẩm tại triển lãm cây cảnh nghệ thuật xứ Nghệ, cây sanh “Đại lộc” là hiện thân rõ nhất của làn sóng xa xỉ hóa trong thú chơi cây cảnh hiếm có. Cây có tuổi đời khoảng một thế kỷ, dáng trực với thân vươn thẳng, bộ rễ cổ thụ nổi gồ ghề, đan xen tạo nên cảm giác bề thế và vững chãi – những yếu tố mà giới chơi cây coi là chuẩn mực cho một tác phẩm đỉnh cao về thế và thần cây. Chủ nhân Hoàng Thành Công cho biết đã có hơn 40 người chơi trong nước đặt vấn đề chuyển nhượng, thậm chí có người ngỏ ý trả tới mức giá quy đổi hàng triệu USD cho “cụ sanh” này, nhưng anh từ chối vì muốn giữ cây như tác phẩm tiêu biểu của xứ Nghệ. Khi một cây sanh đại lộc trở thành điểm check-in cho người yêu cây đến ngắm, chụp ảnh, giá trị thực sự của nó không nằm ở khoản tiền, mà ở khả năng tạo danh tiếng và sự hiện diện văn hóa cho cả cộng đồng.
“Ngũ long ẩn vân”: hành trình một tác phẩm đi qua nhiều tay chơi
Nếu “Đại lộc” là biểu tượng của sự thủy chung với một tác phẩm, thì cây sanh “Ngũ long ẩn vân” lại kể câu chuyện khác: hành trình lên xuống giữa các nhà sưu tập cây cảnh và giá trị tăng dần theo thời gian. Tác phẩm từng thuộc một người chơi ở Thanh Hóa, rồi chuyển nhượng cho người chơi tại TP.HCM, trước khi được anh Nguyễn Đình Quý mua lại khi chủ cũ chuẩn bị ra nước ngoài định cư. Việc chuyển nhượng được nhắc tới như một thương vụ “giá tiền tỷ”, đủ để hiểu đây không còn là cây cảnh bình thường. Thế cây với 4 tay cành và một ngọn tượng trưng 5 con rồng, tạo tác theo lối “tán thang mây”, khiến tán lá xếp lớp như mây cuộn, hình ảnh rồng ẩn hiện giữa các tầng tán. Qua nhiều năm, anh Quý còn đưa bộ rễ bám vào đá, thêm tiểu cảnh mái đình, tạo nên một không gian làng quê Việt Nam thu nhỏ. Ở đây, giá trị không chỉ đến từ thế “Ngũ long ẩn vân”, mà từ câu chuyện qua tay nhiều người chơi, mỗi người lại bồi thêm một lớp lịch sử lên tác phẩm.
Triển lãm cây cảnh: sân khấu của di sản trăm tuổi và tham vọng kinh tế
Triển lãm cây cảnh nghệ thuật lần thứ nhất tại Vinh Phú không chỉ là nơi trưng bày bonsai, sanh, cẩm thị, mà là sân khấu cho những cây cảnh trăm tuổi khoe dáng và cho các làng nghề chứng minh bản sắc. Cách bố trí theo từng khu vực giúp người xem quan sát rõ thân, rễ, tán và kỹ thuật tạo dáng – tức là được tiếp cận chi tiết với “tay nghề” và thời gian tích lũy sau mỗi tác phẩm. Những cây cẩm thị được ví như “kim cương đen”, có tuổi đời khoảng một thế kỷ, càng làm rõ thông điệp: giá trị nằm ở độ hiếm, độ tuổi và công chăm sóc, chứ không chỉ ở số tiền chào mua. Sự kiện được tổ chức nhân dịp Quốc khánh, song tham vọng không dừng ở kỷ niệm. Lãnh đạo địa phương khẳng định đang xây dựng đề án phát triển làng nghề hoa, cây cảnh gắn với sản phẩm OCOP, hướng tới kết hợp nông nghiệp chất lượng cao và du lịch sinh thái, trải nghiệm. Nói cách khác, triển lãm cây cảnh đang được sử dụng như đòn bẩy để biến giá trị tinh thần của cây cảnh hiếm có thành giá trị kinh tế bền vững cho cộng đồng.
Đam mê, đầu tư và tương lai của thị trường cây cảnh hiếm có
Đằng sau những mức giá tiền tỷ, những lời chào mua triệu USD, thị trường cây cảnh hiếm có ở Việt Nam đang bước vào giai đoạn phân hóa rõ rệt. Một bên là những nhà sưu tập cây cảnh xem mỗi cây sanh đại lộc, mỗi “Ngũ long ẩn vân” như khoản đầu tư dài hạn đi kèm cơ hội khẳng định vị thế; bên còn lại là cộng đồng nghệ nhân, làng nghề nhìn cây như di sản cần bảo vệ và phát triển. Với người yêu cây bình thường, những triển lãm này là cơ hội tiếp cận các tác phẩm trăm tuổi vốn hiếm thấy, là nơi để đứng ngắm, chụp ảnh, học thêm về thế cây, cách chăm sóc và câu chuyện đằng sau mỗi tác phẩm. Khi du lịch sinh thái, sản phẩm OCOP được kết nối với sinh vật cảnh, cây cảnh hiếm có sẽ không chỉ là cuộc chơi của số ít nhà sưu tập, mà trở thành nguồn cảm hứng và nguồn thu cho cả cộng đồng. Tương lai của thị trường này phụ thuộc vào việc cân bằng giữa đam mê nghệ thuật, nhu cầu đầu tư và trách nhiệm gìn giữ di sản sống đang ngày một tăng giá.
