Không chỉ là chuyện gian lận: vấn đề thật sự khi sinh viên phụ thuộc AI
Phụ thuộc AI trong học tập là tình trạng học sinh, sinh viên giao phần lớn quá trình đọc, suy nghĩ và giải quyết bài tập cho công cụ trí tuệ nhân tạo, từ đó dần đánh mất động lực tự học, khả năng tư duy phản biện và thói quen đọc sâu vốn chỉ được hình thành qua sự vật lộn trực tiếp với tri thức.
Khi AI xuất hiện trong lớp học, nhiều người lập tức nghĩ đến gian lận: nhờ chatbot viết luận, giải bài, làm hộ báo cáo. Nhưng theo Fei-Fei Li, điều đáng sợ hơn một bài tập được làm hộ là cả một thế hệ dần trao quyền chủ động và động lực học tập cho máy móc. Gian lận có thể bị phát hiện và xử lý, còn việc người trẻ âm thầm mất tò mò, không còn thấy lý do phải học những thứ AI trả lời được trong vài giây mới là rủi ro AI giáo dục khó nhìn thấy nhất. Vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở việc chúng ta để cho công cụ thay thế cả quá trình tự hỏi, tự sai và tự sửa của người học.
Khi câu trả lời luôn sẵn có: tư duy độc lập và phản biện bị bào mòn
Một bài tập khó buộc sinh viên phải đọc lại kiến thức, thử nhiều cách giải, nhận ra mình chưa hiểu ở đâu và từ đó rèn luyện tư duy độc lập. Khi câu trả lời luôn nằm sẵn sau một dòng yêu cầu, động lực để trải qua quá trình “đau đầu nhưng trưởng thành” ấy bị cắt cụt. Fei-Fei Li cảnh báo sinh viên phụ thuộc hoàn toàn vào AI có nguy cơ rời trường khi não bộ chưa được rèn luyện đầy đủ thông qua tự học và tự giải quyết vấn đề. OECD đã cho thấy một nghịch lý: nhóm luyện toán với GPT-4 đạt kết quả tốt hơn trong quá trình làm bài, nhưng khi thi độc lập không có công cụ hỗ trợ, điểm số lại thấp hơn 17% so với nhóm đối chứng. Hoàn thành nhiệm vụ tốt hơn khi có AI tạo sinh không đồng nghĩa kiến thức và kỹ năng đã được hình thành.
Trong môi trường đại học, thói quen “copy câu trả lời” từ AI còn âm thầm đánh cắp tư duy phản biện sinh viên. Thầy Phạm Văn Phước lo ngại rằng nếu dùng AI thụ động, sinh viên sẽ quen sao chép mà không thực sự hiểu kiến thức hoặc phát triển khả năng phản biện. Tư duy phản biện sinh viên không thể sinh ra từ việc bấm nút “tạo nội dung”; nó cần tranh luận, phân tích, đối chiếu nguồn và chịu trách nhiệm về lập luận của mình. Khi chúng ta để AI làm gần như tất cả, điều mất đi không chỉ là thời gian lao động trí óc, mà là bản lĩnh trí tuệ: dám đặt câu hỏi, tự quyết định cách giải quyết vấn đề và chấp nhận sai để học thêm.
Tiếp xúc AI quá sớm: một thế hệ không còn đọc sâu
Rủi ro AI giáo dục không dừng lại ở đại học. Học giả từ một trường đại học Anh cảnh báo rằng việc tiếp xúc AI sớm khiến trẻ mất cơ hội hình thành thói quen đọc sâu và tư duy. Dùng trí tuệ nhân tạo để làm bài khiến trẻ nhỏ và thanh thiếu niên bỏ qua quá trình đọc, viết và suy nghĩ – những bước nền tảng để kiến thức thực sự khắc vào bên trong. Khi cả lớp một học sinh tuổi thiếu niên đều dùng chatbot để làm bài tập về nhà, chúng dễ lầm tưởng giọng văn trôi chảy do máy tạo ra là năng lực thật của mình. Sự ảo tưởng ấy nguy hiểm không kém gian lận, vì nó khiến các em không thấy lý do phải rèn luyện thêm. Trong khi đó, khả năng đọc của sinh viên đã suy giảm ngay cả trước khi các mô hình ngôn ngữ lớn phổ biến, và việc học càng chuyển lên màn hình càng làm quá trình tiếp nhận ý nghĩa từ văn bản trở nên nông hơn.
Nếu giáo dục tiếp tục đẩy nhanh việc dùng AI mà không bảo vệ thói quen đọc sâu, chúng ta sẽ có những người trẻ giỏi thao tác với công cụ nhưng yếu năng lực xử lý văn bản phức tạp. Các dạng bài tập từng hiệu quả vài năm trước nay không còn khả thi vì sinh viên ít đọc tài liệu, thảo luận trên lớp trở nên nhạt nhòa. Đây không phải là nỗi sợ công nghệ, mà là lời nhắc rằng đọc chậm, viết bằng tay, đánh vật với một chương sách dài vẫn là hoạt động không thể thay thế để xây dựng nền tảng tư duy. AI có thể trả lời câu hỏi trong vài giây, nhưng nó không thể đọc giúp chúng ta; áp dụng máy móc mà bỏ qua trang sách in giấy là chúng ta tự cắt mất “phòng tập gym” của trí óc.
Làm chủ công nghệ AI: dạy cách dùng, không dạy cách sợ
Điều nghịch lý là: nếu cấm hoàn toàn AI, sinh viên vẫn sẽ dùng nó bên ngoài lớp học, chỉ là dùng một cách giấu giếm và thụ động hơn. Fei-Fei Li cho rằng không nên cấm AI trong môi trường học tập, mà phải tìm cách cho người học quyền tiếp cận và hướng dẫn họ sử dụng đúng cách. Thách thức với nhà trường không chỉ là kiểm soát gian lận, mà còn giúp sinh viên biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và giữ vai trò chủ động trong quá trình học. Đó chính là tinh thần làm chủ công nghệ AI: coi AI là gia sư, là công cụ thử ý tưởng, là nơi luyện tập kỹ năng, chứ không phải là “cỗ máy làm hộ mọi thứ”. Khi được dùng đúng, AI có thể nâng cao năng lực tự học và khả năng học suốt đời của người học.
Để tránh phụ thuộc AI trong học tập, giảng viên cần thiết kế cách dùng công cụ này buộc sinh viên phải suy nghĩ. Điều đó bắt đầu từ việc dạy cách đặt câu lệnh (prompt) thông minh, kiểm chứng thông tin từ nhiều nguồn, đánh giá tính chính xác của nội dung do AI tạo ra và luôn yêu cầu người học phân tích, phản biện, thảo luận thay vì sao chép. Nhà văn cảnh báo rằng thế hệ trẻ hoàn toàn có thể tìm lại quyền chủ động trước làn sóng công nghệ từ những thói quen giản dị: đọc sách giấy, viết tay, trò chuyện mặt đối mặt, tranh luận trực tiếp về một đoạn văn khó. Làm chủ công nghệ AI nghĩa là giữ vững những thói quen ấy, dùng máy móc để mở rộng chúng thay vì thay thế. Khi sinh viên hiểu rằng AI là công cụ để nâng họ lên, không phải chiếc nạng để dựa vào mãi, nỗi lo về một thế hệ mất tư duy sâu sẽ giảm đi đáng kể.
Kết luận: Câu hỏi cần thay đổi từ “có cấm AI không?” sang “dùng AI thế nào?”
Gian lận không phải lo ngại lớn nhất khi AI xuất hiện trong trường học; điều đáng sợ hơn là một thế hệ học sinh, sinh viên thôi muốn tự hỏi, tự đọc, tự giải. Rủi ro AI giáo dục nằm ở sự phụ thuộc: sinh viên quen với việc để công cụ nghĩ thay mình, trẻ em mất đi cơ hội luyện đọc sâu và hình thành tư duy bền vững. Nhưng lời giải không phải là quay lưng với công nghệ. Cấm đoán chỉ đẩy việc dùng AI vào vùng tối, nơi thói quen sao chép và gian lận dễ nảy nở hơn. Điều chúng ta cần là một chiến lược rõ ràng để làm chủ công nghệ AI: dạy cách sử dụng thông minh, xây dựng bài tập buộc phải suy luận, chủ động bảo vệ văn hóa đọc và tư duy phản biện sinh viên. Khi đó, câu hỏi đáng đặt ra không còn là “học cái này để làm gì khi AI đã biết?”, mà là “AI có thể giúp mình hiểu sâu hơn như thế nào?”.
