Chiếc đèn ông sao – định nghĩa một mùa Trung Thu Việt
“Chiếc đèn ông sao” là ca khúc truyền thống về Tết Trung Thu do nhạc sĩ Phạm Tuyên sáng tác, có giai điệu nhịp 2/4 với điệp khúc tượng thanh “tùng rinh rinh”, khắc họa hình ảnh chiếc đèn sao năm cánh và đoàn rước đèn náo nức, từ lâu đã trở thành một phần ký ức tập thể của nhiều thế hệ thiếu nhi Việt Nam trong đêm trông trăng. Đây không chỉ là một bài hát thiếu nhi, mà là một biểu tượng văn hóa về sự đoàn tụ, vui chơi và khát vọng giữ gìn nếp xưa giữa những đổi thay. Điều đáng nói: sau hơn nửa thế kỷ, sức sống của ca khúc vẫn không hề phai nhạt, chứng tỏ chúng ta đang nói tới một tác phẩm đã bước sang hàng “bất tử” chứ không chỉ “kinh điển”.
Từ khu học xá Nam Ninh đến mọi góc phố Trung Thu Việt
Ít ai ngờ ca khúc gắn liền với Tết Trung Thu Việt lại ra đời nơi đất khách. Chiếc đèn ông sao được nhạc sĩ Phạm Tuyên sáng tác vào Trung thu năm 1956, khi ông đang dạy nhạc tại Khu học xá Trung ương ở Nam Ninh, Trung Quốc. Bối cảnh ấy giải thích vì sao bài hát mang nỗi nhớ quê nhẹ mà thấm: ông viết cho những học sinh miền Nam xa Tổ quốc, lấy hình tượng chiếc đèn ông sao – món đồ chơi không thể thiếu dịp này – làm điểm tựa tinh thần. Từ sóng Đài Tiếng nói Việt Nam, nơi biên tập viên Tuấn Kỳ là người đầu tiên thể hiện ca khúc, giai điệu “tùng rinh rinh” dần len vào mọi con hẻm mỗi đêm rước đèn. Theo thời gian, bài hát không chỉ mô tả Trung Thu, mà mặc nhiên định nghĩa cảm giác “Trung Thu đúng nghĩa” trong tâm trí rất nhiều người.
Sức sống 70 năm: khi một ca khúc truyền thống vượt qua mọi thế hệ
Bảy thập kỷ sau ngày ra đời, ca khúc Chiếc đèn ông sao của nhạc sĩ Phạm Tuyên vẫn kết nối nhiều thế hệ bằng niềm vui giản dị. Sự bền bỉ ấy không phải ngẫu nhiên. Về nhạc, tiết tấu 2/4 với cách đan xen phách mạnh, nhẹ tạo nhịp bước rước đèn đầy năng lượng, khiến trẻ nhỏ ở bất cứ thời nào cũng dễ hát, dễ đi theo. Về lời, hình ảnh chiếc cán cao quá đầu, ngôi sao rực rỡ, em nhỏ vừa cầm đèn vừa hát tạo nên bức tranh hồn nhiên, không lệ thuộc vào công nghệ hay trào lưu. Điệp khúc “tùng rinh rinh” quen thuộc đến mức nhiều người ngỡ đó là câu hát có sẵn trong dân gian, nhưng thực ra là sáng tạo riêng của nhạc sĩ từ nhịp múa lân, múa sư tử truyền thống. Câu chuyện này cho thấy: một ca khúc truyền thống, khi chạm tới “tầng văn hóa”, có thể được trí nhớ cộng đồng đối xử như dân ca.
Người viết Trung Thu nhiều nhất: Phạm Tuyên và bốn thập kỷ giai điệu trăng rằm
Điều đáng được nhắc lại là Chiếc đèn ông sao chỉ là đỉnh cao trong một hành trình dài mà nhạc sĩ Phạm Tuyên gần như dành trọn cho Tết Trung Thu. Ông là người nhiều sáng tác nhất về Trung thu cho thiếu niên nhi đồng, trải đều hơn bốn thập kỷ. Có thể kể đến các ca khúc Chiếc đèn ông sao (1956), Vui Trung Thu (1956), Trăng ơi từ đâu đến (1973), Múa sư tử thật là vui (1975), Rước đèn dưới trăng thu (1982), Hát múa dưới trăng thu (1982), Vui trăng (1987)... Nhìn lại, ta thấy ông không lặp mình; mỗi bài mở thêm một khía cạnh của Trung Thu: có bài nghiêng về trò chơi, có bài hỏi han vầng trăng, có bài nhấn nhá nhịp trống múa lân. Chính “vũ trụ Trung Thu” phong phú ấy giúp Chiếc đèn ông sao không bị đơn độc, mà nằm trong một mạch sáng tác tạo nên nền nhạc thiếu nhi bản địa vững vàng đối diện làn sóng sản phẩm giải trí ngoại lai.
Buổi giao lưu bị gián đoạn và ý nghĩa của một biểu tượng văn hóa sống
Hình ảnh nhạc sĩ Phạm Tuyên ngồi trong buổi sinh hoạt nghệ thuật tại nhà riêng, lắng nghe các bạn nhỏ đàn, hát Chiếc đèn ông sao, xua tay khi được hỏi có mệt để được ngồi lại lâu hơn, nói nhiều hơn mọi lời diễn thuyết. Đó là cuộc gặp gỡ giữa tác giả và những thế hệ khán giả đã lớn lên cùng âm nhạc của ông. Càng xúc động hơn khi biết ông vừa xuất viện và chương trình kỷ niệm 70 năm ca khúc phải hoãn do gia đình thiếu nhân lực, gặp khó trong khâu chuẩn bị. Việc cộng đồng mong đợi một lễ kỷ niệm cho một bài hát thiếu nhi cho thấy Chiếc đèn ông sao đã vượt xa phạm vi âm nhạc, trở thành một phần ký ức văn hóa. Trong bối cảnh Tết Trung Thu ngày càng nhiều đèn điện, đồ chơi nhập khẩu, chính những giai điệu “tùng rinh rinh” giúp ta không mất định hướng về lễ hội trăng rằm mang bản sắc Việt.
