Cơ hội y khoa phải đi cùng trách nhiệm
AI trong y tế là việc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ các hoạt động như chẩn đoán, điều trị, nghiên cứu thuốc, quản lý bệnh viện và chăm sóc sức khỏe cộng đồng, dưới sự kiểm soát chuyên môn phù hợp. Tiềm năng của công nghệ này rất đáng kể, nhưng an toàn người bệnh phải là điều kiện triển khai chứ không phải tiêu chí xem xét sau khi đã áp dụng. AI có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng, quyền riêng tư và các quyền cơ bản; một khuyến nghị sai, quyết định thiếu minh bạch hay khoảng trống trách nhiệm đều có thể gây hậu quả cho người bệnh.
Ngày 11/11, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức tọa đàm về thực hành AI có trách nhiệm trong y tế. Các chuyên gia pháp luật, công nghệ và y tế thảo luận ba hướng: hoàn thiện tiêu chuẩn và định hướng quản trị, bảo đảm liêm chính y khoa cùng quyền người bệnh, và xây dựng hệ sinh thái công nghệ an toàn, minh bạch, có trách nhiệm. Đây là cách đặt vấn đề đúng: câu hỏi không chỉ là AI làm được gì, mà là ai kiểm chứng kết quả, ai chịu trách nhiệm và người bệnh được bảo vệ ra sao.
Đạo đức AI cần thành quy tắc thực thi
Đạo đức AI sẽ khó tạo ra thay đổi nếu dừng ở những nguyên tắc chung. Tại tọa đàm, yêu cầu được nhấn mạnh là chuyển hóa Khung đạo đức AI quốc gia thành quy định khả thi xuyên suốt quá trình nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng hệ thống trong lâm sàng. Điều đó đòi hỏi quản trị AI y tế theo nhiều tầng, thay vì trông chờ mỗi bệnh viện tự xoay xở.
Mô hình được nêu gồm ba cấp độ: nền tảng pháp luật, tiêu chuẩn quốc tế và khung đạo đức quốc gia; quy tắc ngành cụ thể hóa hướng dẫn cùng tiêu chí an toàn, minh bạch; và hạ tầng đạo đức tại cơ sở y tế, trong đó có Hội đồng Đạo đức Y sinh. Cách phân tầng này có ý nghĩa thực tế: chính sách đặt ranh giới, hướng dẫn ngành làm rõ cách tuân thủ, còn cơ sở y tế xem xét tình huống chuyên môn cụ thể. Chuẩn mực cũng cần gắn với đạo đức nghề nghiệp, công bằng và đối thoại với người dân, chứ không chỉ là danh sách yêu cầu kỹ thuật.
Hộp đen và dữ liệu lệch có thể làm hại người bệnh
Một hệ thống đưa ra dự đoán mà bác sĩ không thể lý giải là một rủi ro lâm sàng, không phải vấn đề kỹ thuật nhỏ. Khi không rõ dữ liệu đầu vào được chuyển thành khuyến nghị ra sao, việc kiểm tra độ tin cậy và phát hiện sai sót cũng khó hơn. Sai lệch thuật toán còn có thể bắt nguồn từ dữ liệu huấn luyện không đầy đủ hoặc chỉ phản ánh một nhóm dân cư. Khi dùng cho cộng đồng khác, mô hình có thể kém chính xác; các chỉ số tổng thể cũng có nguy cơ che khuất bệnh hiếm hoặc nhóm bệnh nhân đặc thù.
Rủi ro không kết thúc lúc phần mềm được đưa vào sử dụng. Dữ liệu, thiết bị, quy trình thu thập và đặc điểm người bệnh có thể thay đổi, khiến hiệu năng suy giảm nếu mô hình không được cập nhật và đánh giá định kỳ. Vì vậy, tuyên bố về độ chính xác ban đầu chưa đủ để chứng minh hệ thống phù hợp với thực tiễn của một cơ sở khám chữa bệnh. Cần kiểm định trên dữ liệu thực tế, xem xét kết quả theo từng nhóm bệnh nhân và duy trì giám sát thường xuyên.
Bác sĩ phải giữ quyền quyết định cuối cùng
Trong thực hành lâm sàng, AI nên hỗ trợ chứ không thay thế phán đoán chuyên môn. Bác sĩ cần có khả năng kiểm tra và phản biện khuyến nghị, đồng thời không sử dụng kết quả khi thấy chúng không phù hợp với tình trạng người bệnh. Giữ quyền giám sát cho con người không làm giảm giá trị công nghệ; đó là cơ chế bảo vệ cần thiết khi một kết quả tự động có thể dẫn đến quyết định điều trị.
Trách nhiệm cũng phải được phân định giữa nhà phát triển, nhà cung cấp, cơ sở y tế và bác sĩ, để tránh đùn đẩy hoặc mặc nhiên quy toàn bộ hậu quả cho người trực tiếp dùng công cụ. Bước tiếp theo được nêu tại tọa đàm là thiết lập hậu kiểm độc lập, gắn AI với giám sát chất lượng định kỳ để đánh giá độ nhạy và độ đặc hiệu trên quần thể thực tế; đồng thời nghiên cứu đưa quy định về AI y tế vào quá trình hoàn thiện Luật AI, xây dựng Luật Thiết bị y tế và ban hành quy định tạm thời đáp ứng nhu cầu trước mắt. Kết luận nên rõ ràng: chỉ triển khai khi có thể kiểm chứng, giám sát và xác định ai chịu trách nhiệm.
