Khu tập thể cũ Hà Nội: di sản đô thị đang thành gánh nặng an toàn
Khu tập thể cũ Hà Nội là các cụm nhà ở xây từ thập niên 1970-1980 cho cán bộ, công nhân, nay đã sử dụng hàng chục năm, hầu hết đều chật chội, xuống cấp, bất cập về hạ tầng kỹ thuật, phòng cháy chữa cháy và vệ sinh, khiến chất lượng sống của cư dân suy giảm nghiêm trọng và đặt ra yêu cầu cấp bách phải cải tạo, tái thiết toàn diện. Đây không còn là câu chuyện hoài niệm kiến trúc XHCN, mà là bài toán an toàn tính mạng và công bằng đô thị. Những cầu thang ẩm mốc, lan can bong tróc, dây điện chằng chịt không thể tiếp tục được xem như “chuyện quen rồi”. Khi nhà dột, vữa rơi ngay trên đầu người già và trẻ nhỏ, chúng ta buộc phải đặt câu hỏi: thêm bao mùa mưa bão nữa mới chịu thay đổi cách tiếp cận cải tạo căn hộ xuống cấp?
Trương Định: bức tranh điển hình về sự xuống cấp và bất tiện sinh hoạt
Giữa lòng thành phố, khu tập thể Trương Định ở phường Tương Mai là ví dụ rõ nhất cho tình trạng nhiều khu tập thể cũ Hà Nội đang bị bỏ quên. Được xây dựng với 10 khối nhà 2 tầng, công trình đã bị cơi nới đến 3-5 tầng, biến dạng cả kiến trúc lẫn công năng. Mái nhà, tường, cầu thang, lan can đều xuất hiện dấu hiệu hư hỏng; nhiều mảng vữa bong tróc có thể rơi xuống bất cứ lúc nào. Một cư dân kể: “Lúc tôi về đã dột rồi, phải phá mái ngói để lợp lại tôn. Mép tường dột lắm, nằm ngủ mà nước chảy sát người”. Không gian ở quá chật khiến hành lang bị biến thành bếp, kho chứa đồ. Đáng nói hơn, có dãy 6 hộ dùng chung chỉ 2 nhà vệ sinh và 2 phòng tắm suốt gần 50 năm, phải xếp hàng cho các nhu cầu cơ bản hằng ngày.
Cải tạo không chỉ là xây mới: cần tư duy hạ tầng và an toàn
Nếu chỉ nhìn cải tạo căn hộ xuống cấp như một dự án xây chung cư cao tầng, chúng ta sẽ lặp lại lỗi cũ: giải quyết cái vỏ, bỏ quên phần ruột là hạ tầng và an toàn sinh hoạt. Các dãy nhà tại Trương Định xuống cấp cả chất lượng kết cấu lẫn công năng, hạ tầng kỹ thuật và cảnh quan đô thị. Dây điện chằng chịt, cầu thang sụt vữa, lan can nứt vỡ là những nguy cơ an toàn trực tiếp; khu vệ sinh chung ẩm thấp, trần bong tróc là rủi ro về sức khỏe và dịch bệnh. Cải tạo khu tập thể phải đồng thời xử lý tiêu chuẩn phòng cháy chữa cháy, hệ thống cấp thoát nước, rác thải, giao thông tiếp cận, không gian công cộng. Nếu chỉ dồn mọi thứ lên cao mà không mở rộng đường, không bổ sung bãi xe, không tách rõ không gian chung – riêng, việc phục hồi nhà ở cũ sẽ chỉ “trang điểm” cho một cấu trúc bất hợp lý.
Quy hoạch Trương Định: hy vọng tái thiết nhưng vẫn nhiều câu hỏi
Trước nguy cơ mất an toàn, chính quyền địa phương đã công bố quy hoạch tổng mặt bằng cải tạo, xây dựng lại và tái thiết khu tập thể Trương Định, tỷ lệ 1/500. Theo phương án, khu này sẽ được xây lại thành 2 khối chung cư cao tối đa 30 tầng nổi, chưa bao gồm 3 tầng hầm và tum kỹ thuật trên mái, với khoảng 1.065 căn hộ diện tích 26–81m2, đáp ứng chỗ ở cho hơn 2.000 cư dân, quy mô dân số dự kiến khoảng 2.380 người. Tổng diện tích nghiên cứu khoảng 14.600m2, trong đó 13.700m2 dành cho phần xây dựng, hơn 890m2 để mở tuyến đường kết nối với trục ven sông và trục phố hiện hữu. Đây rõ ràng là một dự án cải tạo khu nhà mang tính bước ngoặt. Nhưng nếu phương án tái định cư, chi phí đối với người dân, cơ chế đồng thuận và đảm bảo sinh kế không được bàn kỹ, chúng ta có nguy cơ tạo thêm một vòng luẩn quẩn khi di dời cư dân khỏi di sản gắn bó nửa thế kỷ.
Bài học rộng hơn: từ Trương Định đến các khu tập thể khác
Câu chuyện Trương Định cho thấy một điều: chúng ta chỉ hành động khi tình trạng đã xuống cấp đến mức “nín thở sống” và tiềm ẩn rủi ro rõ ràng. Trong khi đó, nhiều khu tập thể khác mang những dấu hiệu tương tự: cầu thang bong tróc, tường thấm nước, trần rơi vữa khiến cư dân luôn thấp thỏm mỗi khi đi qua khu vực chung. Cải tạo khu tập thể không thể là phản ứng bị động; nó phải trở thành một chương trình chiến lược, gắn với quy hoạch đô thị, hệ thống hạ tầng cứu hộ – cứu nạn, cấp cứu ngoại viện đã được phê duyệt ở cấp quốc gia. Khi động đất ở nơi khác khiến hàng chục người thiệt mạng và các sự cố an ninh, thiên tai liên tục nhắc nhở về tính dễ tổn thương của đô thị, việc để hàng nghìn người sống trong khối nhà dột nát ngay trung tâm là một lựa chọn đầy rủi ro. Phục hồi nhà ở cũ phải đi cùng một tư duy mới: coi cư dân là đối tác, không chỉ là đối tượng di dời.
