Metro Hà Nội và cú bắt tay Nga – Việt: Cú hích đúng thời điểm
Kế hoạch Nga hỗ trợ Hà Nội xây dựng hệ thống metro là bước hợp tác hạ tầng thủ đô nhằm giải quyết ùn tắc giao thông, thúc đẩy giao thông công cộng khối lượng lớn và tạo nền tảng cho một mô hình quy hoạch đô thị hiện đại, khai thác cả không gian ngầm lẫn trên cao, gắn với các công trình mang tính biểu tượng.
Phát biểu tại phiên thảo luận tổ của Quốc hội sáng 4/8, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết phía Nga đã ngỏ ý hỗ trợ Hà Nội xây dựng metro như một biểu tượng của tình hữu nghị giữa hai nước. Đây không chỉ là một dự án giao thông thuần túy mà là bước nâng cấp cấu trúc đô thị, khi Hà Nội đang hoàn thiện quy hoạch Thủ đô với tầm nhìn 100 năm. Theo Tổng Bí thư, Hà Nội phải tính đến không gian ngầm và không gian trên cao, đồng thời gắn phát triển metro với kế hoạch giãn dân, phát triển đô thị vệ tinh và chỉnh trang khu vực trung tâm.
Từ 21,5 km lên 500 km: Tham vọng metro và thách thức thực thi
Hiện metro Hà Nội mới khai thác 21,5 km, gồm tuyến 2A Cát Linh – Hà Đông dài 13 km và 8,5 km trên cao của tuyến số 3 Nhổn – ga Hà Nội. Trong khi đó, quy hoạch tổng thể đặt mục tiêu tới năm 2035 hình thành khoảng 500 km đường sắt đô thị, nghĩa là thành phố phải hoàn thành thêm 478,5 km trong 9 năm, bình quân hơn 53 km mỗi năm. Trước đây, trong 15–16 năm, Hà Nội chỉ làm được bình quân 1,3–1,4 km metro mỗi năm. "Nếu Hà Nội có khoảng 500 km tàu điện ngầm thì bộ mặt Hà Nội sẽ khác rất nhiều" – Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh.
Toàn mạng metro được kế hoạch với 18 tuyến, tổng chiều dài 979 km, kế thừa Nghị quyết 188 của Quốc hội và các quy hoạch trước đó. Giai đoạn 2026–2035, Hà Nội dự kiến nghiên cứu và xây dựng kế hoạch đầu tư khoảng 500 km đường sắt đô thị để hình thành khung giao thông công cộng khối lượng lớn theo mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông (TOD). Thành phố đã khởi công tuyến số 5 Văn Cao – Hòa Lạc, và tháng 6/2026 khởi công đồng thời 5 tuyến dài khoảng 303,5 km, dự kiến cơ bản hoàn thành vào năm 2030. Hợp tác Nga – Việt nếu được cụ thể hóa nhanh sẽ là đòn bẩy để Hà Nội thu hẹp khoảng cách giữa tham vọng trên giấy và tiến độ ngoài thực địa.
Metro gắn với giãn dân, đô thị vệ tinh và đời sống người dân
Hệ thống metro Hà Nội không thể tách rời bài toán giãn dân và phát triển đô thị vệ tinh. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh muốn người dân rời nội đô, trước hết phải bảo đảm điều kiện đi lại thuận lợi; thời gian di chuyển từ khu dân cư mới về hồ Hoàn Kiếm cần được tính toán ở mức 10–15 phút để rút ngắn khoảng cách giữa nội thành và ngoại thành. Điều này chỉ khả thi nếu metro thật sự trở thành xương sống của giao thông công cộng, kết nối đồng bộ với đường bộ, đường ngầm và cao tốc.
Hà Nội đang triển khai 5 tuyến đường vành đai, kỳ vọng một số tuyến có thể được đưa vào khai thác từ nay đến tháng 9 hoặc tháng 10, góp phần giảm ùn tắc, ngập úng và giúp người dân sớm thụ hưởng thành quả phát triển hạ tầng thủ đô. Khi metro kết nối với vành đai, bến xe, khu ở mới và các trung tâm dịch vụ, người dân ngoại thành sẽ có lựa chọn giao thông công cộng thực tế, thay vì phụ thuộc vào xe máy, ô tô cá nhân. Đây là điều kiện then chốt để quy hoạch đô thị Hà Nội không dừng ở bản vẽ mà biến thành thay đổi cụ thể trong đời sống hàng ngày.
Metro trong tầm nhìn không gian ngầm, trên cao và các biểu tượng mới của Thủ đô
Điểm đáng chú ý của kế hoạch metro Hà Nội là sự gắn kết với không gian ngầm, trên cao và các công trình mang tính biểu tượng mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh. Theo ông, quy hoạch Hà Nội không chỉ trên mặt đất mà cần phát triển mạnh không gian ngầm, không gian trên cao; kết hợp chỉnh trang khu vực trung tâm, xây dựng các đô thị vệ tinh và kế hoạch giãn dân. Thành phố đang phối hợp các cơ quan Trung ương quy hoạch Trung tâm chính trị Ba Đình thành biểu tượng thể hiện thành tựu cách mạng Việt Nam, đồng thời nghiên cứu quy hoạch lại khu vực hồ Hoàn Kiếm gắn với các trục truyền thống và công trình biểu tượng.
Hà Nội được đề nghị phát triển các công trình biểu tượng, quy hoạch không gian vui chơi, sinh hoạt, nơi gửi xe thuận tiện quanh hồ Gươm và khu trung tâm, để người dân và du khách dễ tiếp cận. Thành phố cũng phải quy hoạch các công trình văn hóa, không gian tưởng niệm, tuyến phố mua sắm, ẩm thực; khai thác hiệu quả không gian ngầm làm hồ điều hòa chống ngập, cũng như không gian trên cao cho hạ tầng giao thông. Khi metro chạy dưới lòng đất, trên cao và gắn với quảng trường, bảo tàng, không gian công cộng, nó sẽ không chỉ là phương tiện đi lại mà còn là phần của bản sắc đô thị mới của Thủ đô.
Hợp tác Nga – Việt và chiến lược hạ tầng thủ đô: Cơ hội nhưng không thiếu rủi ro
Nga ngỏ ý hỗ trợ Hà Nội xây metro như một biểu tượng của tình hữu nghị Nga – Việt. Về chiến lược, đây là thời điểm thuận lợi: quy hoạch Thủ đô đã hoàn thành với tầm nhìn 100 năm, nhận được sự quan tâm lớn của cử tri và người dân. Hà Nội đang quy hoạch đồng bộ đường bộ, đường ngầm, cao tốc và đường sắt đô thị để kết nối trung tâm với các đô thị ngoại ô, đồng thời hoàn thiện hạ tầng giao thông nhằm tạo diện mạo Thủ đô hiện đại. "Với sự đồng thuận của người dân, trong khoảng 2 năm tới, diện mạo Thủ đô có thể có những thay đổi căn bản" – Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định.
Tuy vậy, khoảng cách giữa mục tiêu và năng lực thực hiện vẫn là dấu hỏi lớn. Tốc độ xây dựng metro quá thấp trong 15–16 năm qua cho thấy rủi ro chậm tiến độ, đội vốn, tranh chấp hợp đồng không phải là chuyện giả định. Hợp tác quốc tế, dù với Nga hay bất kỳ đối tác nào, chỉ tạo ra cú hích nếu đi kèm cải cách thể chế, chuẩn hóa quản lý dự án và cơ chế giám sát minh bạch. Nếu làm được, metro Hà Nội sẽ trở thành trục xương sống của giao thông công cộng, kết nối với các tuyến vành đai, không gian ngầm và các công trình biểu tượng; nếu không, nó lại có nguy cơ trở thành thêm một "giấc mơ đô thị" treo dài trên giấy.
