Kỹ năng an toàn mạng: “lá chắn” mới của trẻ em thời Internet
Kỹ năng an toàn mạng là tập hợp những hiểu biết và thói quen giúp trẻ nhận diện lừa đảo online, tránh nội dung độc hại, bảo vệ thông tin cá nhân và sử dụng Internet một cách có trách nhiệm, an toàn và lành mạnh trong học tập cũng như giải trí hằng ngày. Nếu trước đây cha mẹ dạy con qua đường, biết nói “không” với người lạ ngoài đời, thì nay an toàn số cũng phải được xem là kỹ năng sống cơ bản. Trẻ dành nhiều giờ mỗi ngày trên mạng, từ học online, chơi game đến tham gia mạng xã hội, nên những rủi ro như link rác, tin nhắn lừa đảo, nội dung bạo lực hay dụ dỗ sử dụng chất kích thích không còn là chuyện xa vời. Cha mẹ nào coi đó là “chuyện người lớn” đang bỏ trống tuyến phòng thủ quan trọng nhất của con.
Dạy con né link rác, nhận diện lừa đảo online từ tình huống thật
Trẻ em cần học cách nhận diện đường link rác, tin nhắn lừa đảo và cạm bẫy trên mạng xã hội, không phải bằng lời dặn suông mà qua tình huống cụ thể. Một bạn nhỏ đang chơi game đã nhận được đường link lạ mời “tham gia cộng đồng mạng được cộng tiền để chơi game”, nhưng nhớ lời bố mẹ và anh chị Đoàn dặn nên đã từ chối. Đó là minh chứng rõ ràng: luyện thói quen trước, kỹ năng sẽ thành phản xạ. Trong các buổi sinh hoạt, chi đoàn tổ chức chiếu slide, đặt câu hỏi, chơi trò chơi về link lạ, link rác, link có virus, link lừa đảo. Cha mẹ hoàn toàn có thể sao chép cách làm này tại nhà: giả lập tin nhắn trúng thưởng, link “nhận quà”, yêu cầu con nêu dấu hiệu đáng ngờ. Khi con được thực hành, nhận diện lừa đảo online không còn là khái niệm trừu tượng mà thành bài tập quen thuộc.
Từ chối người lạ, bảo vệ thông tin cá nhân: nền tảng của an toàn số
Kỹ năng từ chối kết bạn với người lạ và bảo vệ thông tin cá nhân, thông tin gia đình là nền tảng của an toàn số, tương tự việc dạy con không đi theo người lạ ngoài đời. Có những trẻ nhận nhiều lời mời kết bạn từ người lạ nhưng nhờ được bố mẹ và chi đoàn hướng dẫn cách sử dụng mạng an toàn, nhận diện nguy cơ trên mạng xã hội nên đã chủ động từ chối. Đó là kết quả của quá trình dạy con phòng chống lừa đảo, chứ không phải may mắn. Ở cấp lớn hơn, học sinh, sinh viên được hướng dẫn cách bảo vệ thông tin cá nhân, tài khoản mạng xã hội, tài khoản ngân hàng; không cung cấp mật khẩu, mã xác thực, không truy cập đường link không rõ nguồn gốc và không thực hiện giao dịch khi chưa kiểm chứng thông tin. Cha mẹ cần nhấn mạnh với con: một cú nhấp chuột “cho vui” hay một lần tiết lộ mật khẩu có thể đánh đổi bằng cả danh tính số của cả gia đình.
Tận dụng chương trình của công an, đoàn thể và nhà trường để tăng sức đề kháng
Cha mẹ không đơn độc trong hành trình dạy con kỹ năng an toàn mạng. Nhiều chương trình từ cơ quan công an, đoàn thể và nhà trường đang chủ động trang bị kỹ năng phòng ngừa ma túy, lừa đảo online cho trẻ. Công an phường phối hợp với trường cao đẳng tổ chức tuyên truyền pháp luật, tập trung vào phòng chống bạo lực học đường, ma túy, thuốc lá điện tử và hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng. Ở địa bàn dân cư, chi đoàn tổ dân phố tổ chức sinh hoạt hè 2 buổi/tuần với nội dung dùng Internet, AI, chatGPT hợp lý, phòng chống bạo lực mạng. Một câu nói đáng ghi nhớ là: “Đoàn phường và Hội đồng Đội xác định tuyên truyền, giáo dục trẻ em trên không gian mạng là nhiệm vụ chiến lược”. Cha mẹ nên chủ động cho con tham gia những buổi tuyên truyền này, coi đó là “lớp học bắt buộc” về an toàn số.
Biến an toàn mạng thành thói quen qua tương tác và thực hành hằng ngày
Cha mẹ cần hướng dẫn con làm chủ không gian mạng thông qua các hoạt động tương tác và thực hành, thay vì tịch thu điện thoại hay cấm đoán chung chung. Ở tổ dân phố, chi đoàn dùng slide, trò chơi, câu hỏi trắc nghiệm để trẻ vừa học vừa chơi về bạo lực mạng, thông tin độc hại, thời gian truy cập phù hợp. Gia đình có thể áp dụng mô hình tương tự: cùng xem một clip trên mạng, yêu cầu con chỉ ra đâu là nội dung tích cực, đâu là dấu hiệu nguy hiểm; cùng đặt ra quy tắc giờ “online – offline”; cùng luyện cách trả lời khi bị hỏi xin ảnh, xin địa chỉ, xin mật khẩu. Các hoạt động như “Sân chơi cuối tuần” kết hợp tuyên truyền giúp thiếu nhi nhận diện thủ đoạn lừa đảo trên mạng cho thấy, khi gia đình, nhà trường và các tổ chức đoàn thể đồng hành chặt chẽ, trẻ em mới thật sự được bảo vệ trên môi trường mạng.
