An ninh dữ liệu phải đi cùng tính khả thi
An ninh dữ liệu là hệ thống quy tắc và biện pháp nhằm bảo vệ dữ liệu khỏi bị xâm phạm, lạm dụng hoặc khai thác trái phép, đồng thời xác định trách nhiệm quản lý và ứng phó khi xảy ra sự cố. Tại phiên thảo luận về các dự án Luật An ninh dữ liệu, Luật Định danh và xác thực điện tử và Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi, các đại biểu đặt ra một yêu cầu chung: quy định mới phải bảo vệ người dân, tổ chức nhưng không tạo thêm gánh nặng thủ tục không cần thiết. Đây là hướng tiếp cận đúng, bởi luật chỉ phát huy tác dụng khi vừa theo kịp rủi ro số vừa vận hành được trong thực tế. Hoàn thiện dự thảo vì thế không thể dừng ở việc bổ sung điều cấm hay phân công thẩm quyền; cần bảo đảm các quy định liên kết rõ ràng và có thể thực hiện.
Đại biểu Lê Nhật Thành đồng tình với việc cấm lợi dụng thuật toán và công nghệ mới như AI, Deepfake để xâm phạm dữ liệu, cho rằng quy định này bám sát những hành vi đang phát sinh trên không gian mạng. Theo số liệu được dẫn từ VNCERT, từ đầu năm 2026 đã ghi nhận hơn 2 triệu cảnh báo tấn công mạng nhằm vào cơ quan, tổ chức tại Việt Nam, gần 50% có sự hỗ trợ của AI. Con số ấy cho thấy bảo vệ dữ liệu không còn là việc riêng của chuyên gia công nghệ: dữ liệu bị giả mạo hay đánh cắp có thể làm suy giảm niềm tin vào các dịch vụ số mà người dân sử dụng hằng ngày.
Phân định trách nhiệm, xử lý vùng giao thoa
Đại biểu Phạm Công Nguyên nhấn mạnh an ninh dữ liệu cần được củng cố trong bối cảnh nền kinh tế số đang phát triển; dữ liệu được đánh giá chiếm gần 20% nền kinh tế Việt Nam. Dự thảo phân định cơ quan quản lý theo tính chất hệ thống: Bộ Quốc phòng phụ trách thông tin liên quan quân sự và cơ yếu, còn Bộ Công an quản lý thông tin kinh tế, dân sự và hoạt động doanh nghiệp. Cách giao một cơ quan chủ trì có ưu điểm là rõ đầu mối và thống nhất với Luật An ninh mạng. Nhưng nguyên tắc phân công sẽ chưa đủ nếu dữ liệu phục vụ đồng thời mục đích dân sự và quốc phòng. Đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế phối hợp giữa hai bộ cho các trường hợp lưỡng dụng; đây là điểm quyết định tính khả thi, tránh khoảng trống trách nhiệm hoặc chồng chéo khi sự cố xảy ra.
Mối liên hệ với định danh điện tử cũng cần được nhìn từ góc độ này. Khi danh tính và dữ liệu được dùng để tiếp cận dịch vụ số, xác thực thuận tiện chỉ có ý nghĩa nếu thông tin được bảo vệ và trách nhiệm xử lý sai lệch được xác định rõ. Vì vậy, các dự án luật cần thống nhất về khái niệm, thẩm quyền và cách phối hợp, thay vì để người dân tự gánh hậu quả của những quy định không ăn khớp. Bảo vệ dữ liệu và giảm thủ tục không phải hai mục tiêu đối nghịch: quy trình rõ ràng, chia sẻ trách nhiệm hợp lý có thể vừa hạn chế rủi ro vừa giảm yêu cầu khai báo lặp lại.
Cắt bước rườm rà, giữ hiệu lực xử lý
Ở dự án sửa đổi Luật Xử lý vi phạm hành chính, điểm chạm rõ nhất với đời sống thường nhật là quy trình xử phạt. Đại biểu Phạm Công Nguyên mô tả các bước hiện nay có thể kéo dài từ phát hiện vi phạm, lập biên bản, tạm giữ giấy tờ, mời người có trách nhiệm đến ra quyết định, rồi mới nộp phạt và nhận biên lai. Có trường hợp người vi phạm sẵn sàng nộp ngay nhưng chưa có cơ chế phù hợp. Sửa đổi luật hướng tới cắt giảm tối đa thủ tục không cần thiết và đẩy mạnh xử phạt trên môi trường điện tử song song với cách làm truyền thống. Đây là cải cách đáng ủng hộ: người dân không nên mất nhiều thời gian đi lại chỉ vì quy trình hành chính chưa được thiết kế để xử lý nhanh một vi phạm đã rõ.
Tuy nhiên, số hóa không đồng nghĩa với bỏ qua bảo đảm pháp lý. Quy trình điện tử cần xác thực đúng người, lưu vết giao dịch và bảo vệ dữ liệu cá nhân, đồng thời cho phép người dân biết quyết định xử phạt dựa trên căn cứ nào và thực hiện quyền khiếu nại ra sao. Dự thảo cũng tăng mức xử phạt vi phạm hành chính, nhưng thông tin được nêu cho thấy việc tăng không áp dụng đồng loạt mà tập trung ở một số lĩnh vực để đáp ứng thực tế. Cùng với các thay đổi về thủ tục, dự thảo chuyển thẩm quyền đưa đi cai nghiện bắt buộc từ tòa án xuống Chủ tịch UBND cấp xã; thay đổi này càng đòi hỏi quy định rõ trách nhiệm và trình tự để bảo đảm quyền của người liên quan.
Thước đo cuối cùng là quyền lợi người dân
Ba dự án luật đặt ra một phép thử chung: Nhà nước có thể tăng năng lực bảo vệ dữ liệu mà không biến việc tuân thủ thành thêm nhiều tầng thủ tục hay không? Câu trả lời phụ thuộc vào sự nhất quán giữa các luật, cơ chế phối hợp khi thẩm quyền giao thoa và quy trình số đủ an toàn, dễ sử dụng. Các con số về cảnh báo tấn công mạng cho thấy cần hành động kịp thời; những bất cập trong xử lý vi phạm lại cho thấy cải cách phải chạm đến trải nghiệm cụ thể của người dân. Không nên đánh đổi quyền riêng tư lấy tiện lợi, cũng không nên nhân danh an ninh để duy trì những bước hành chính không còn cần thiết.
Khi hoàn thiện dự thảo, Quốc hội và cơ quan soạn thảo cần giữ đồng thời hai chuẩn: dữ liệu được bảo vệ bằng trách nhiệm rõ ràng, còn thủ tục được rút gọn bằng quy trình minh bạch và có thể kiểm chứng. Đó mới là cách để Luật An ninh dữ liệu, định danh điện tử và cải cách xử lý vi phạm hỗ trợ lẫn nhau. Luật tốt không chỉ ngăn được hành vi xâm phạm; luật còn phải giúp người dân hoàn tất việc cần làm nhanh hơn, an toàn hơn và không phải đi qua những khâu vô ích.
