Tiêu chuẩn là nền móng, không phải tấm vé miễn trừ trách nhiệm
Quản lý AI là việc đặt ra nguyên tắc, yêu cầu kỹ thuật và trách nhiệm xuyên suốt quá trình xây dựng, triển khai và giám sát hệ thống trí tuệ nhân tạo, nhằm bảo đảm công nghệ an toàn, minh bạch và tôn trọng quyền của con người. Đây không nên là cuộc đua chọn giữa đổi mới và kiểm soát: thiếu khuôn khổ đáng tin cậy, đổi mới có thể làm suy giảm chính niềm tin cần thiết để AI được sử dụng rộng rãi.
Ngày 19 và 20-10, hội thảo trong khuôn khổ hợp tác APEC tập trung trao đổi việc triển khai tiêu chuẩn quốc tế, hỗ trợ các nền kinh tế ứng dụng AI an toàn, có khả năng tương tác và tạo dựng niềm tin. Các cuộc thảo luận này đúng lúc hệ sinh thái AI chuyển nhanh từ thử nghiệm sang triển khai quy mô lớn, kéo theo yêu cầu cấp thiết về an toàn, minh bạch, trách nhiệm giải trình, bảo vệ dữ liệu và quản lý rủi ro.
Điều đáng chú ý là tiêu chuẩn AI không chỉ dành cho kỹ sư. Tiêu chuẩn giúp tổ chức biết phải kiểm tra điều gì, cơ quan quản lý có căn cứ đánh giá ra sao và người dùng có thể kỳ vọng mức bảo vệ nào. Nhưng tuân thủ tiêu chuẩn không thể thay thế trách nhiệm khi hệ thống gây hại.
Bảo vệ dữ liệu và ngăn lừa đảo phải đi vào thiết kế
Niềm tin số thường được thử thách ở những việc rất gần gũi: thông tin cá nhân bị thu thập ra sao, quyết định tự động có thể gây bất công không, và liệu một cảnh báo có giúp ngăn người dùng mất tài sản hay chỉ tạo thêm phiền toái. Vì vậy, bảo vệ dữ liệu không thể là lớp bổ sung sau khi sản phẩm đã ra mắt; cần tính đến quyền riêng tư và mục đích sử dụng ngay từ khâu thiết kế.
Tại một phiên thảo luận ở Quảng Ninh ngày 28-10, các đối tác trong nước và quốc tế đề xuất hợp tác để bảo vệ người dùng khi AI chuyển từ thử nghiệm sang vận hành. Đại diện UNESCO đề xuất nền tảng dữ liệu mở quốc gia đi kèm cơ chế bảo vệ quyền riêng tư nghiêm ngặt và chuẩn hóa dữ liệu. Cùng lúc, GSMA nêu hướng dùng AI phân tích tín hiệu dữ liệu lớn để phát hiện các mô hình lừa đảo phức tạp.
Đó là hai mặt của cùng một bài toán: dữ liệu có thể giúp phát hiện nguy cơ, nhưng việc sử dụng dữ liệu cũng tạo ra nguy cơ xâm phạm riêng tư. Người dân chỉ có lý do để tin khi biện pháp chống lừa đảo minh bạch về mục đích, giới hạn truy cập và cơ chế xử lý sai sót.
Trách nhiệm phải theo AI suốt vòng đời
Một hệ thống AI không chỉ là thuật toán. Kết quả còn phụ thuộc vào dữ liệu đầu vào, cách mô hình được huấn luyện, mục đích sử dụng và tổ chức chịu trách nhiệm khi có vấn đề. Vì thế, hội thảo APEC bàn đến quản lý rủi ro, minh bạch thuật toán, trách nhiệm giải trình, giám sát của con người và quản lý vòng đời AI. Nếu chỉ kiểm tra sản phẩm ở thời điểm ra mắt, những thay đổi sau đó có thể khiến đánh giá ban đầu nhanh chóng lỗi thời.
Tiêu chuẩn quốc tế cung cấp nguyên tắc, khuôn khổ và yêu cầu kỹ thuật cho các tổ chức triển khai AI; kết hợp với đánh giá sự phù hợp và cơ chế bảo đảm kỹ thuật, chúng có thể củng cố niềm tin và giảm khác biệt giữa các nền kinh tế. Tuy nhiên, trách nhiệm phải được phân định cụ thể: ai kiểm soát dữ liệu, ai theo dõi hiệu năng, ai giải thích quyết định và ai khắc phục thiệt hại.
Đây là lý do tiêu chuẩn cần gắn với giám sát của con người và đánh giá rủi ro liên tục. Một bộ quy tắc trên giấy không bảo vệ được người dùng nếu doanh nghiệp không chứng minh cách tuân thủ hoặc cơ quan có thẩm quyền không thể kiểm tra.
Từ cam kết đến năng lực thực thi
Bước tiếp theo không nên chỉ là ban hành thêm quy định, mà là xây năng lực để áp dụng và kiểm chứng chúng. Các chuyên gia tại hội thảo nhận định Việt Nam cần tiếp tục xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, nâng cao năng lực đánh giá sự phù hợp và phát triển hạ tầng chất lượng phục vụ công nghệ mới. Nếu thiếu nhân lực và phương thức kiểm tra, ngay cả tiêu chuẩn tốt cũng khó tạo ra thay đổi trong thực tế.
UNESCO sẵn sàng phối hợp với các trường đại học để đưa khung năng lực AI dành cho giáo viên và học sinh vào giáo dục STEM/STEAM, đồng thời hỗ trợ triển khai công cụ đánh giá tác động đạo đức trước khi AI được dùng rộng rãi trong y tế, giáo dục và quản trị hành chính. Đây là hướng đi đáng ủng hộ: xem xét rủi ro trước khi triển khai sẽ tốt hơn xử lý hậu quả sau khi quyền của người dân đã bị ảnh hưởng.
Niềm tin số không đến từ lời hứa AI sẽ hữu ích, mà từ bằng chứng rằng hệ thống được kiểm tra, dữ liệu được bảo vệ và có người chịu trách nhiệm khi xảy ra sai sót. Tiêu chuẩn tạo ngôn ngữ chung; trách nhiệm biến ngôn ngữ ấy thành hành động. Chỉ khi đi cùng nhau, chúng mới giúp AI phát triển mà không buộc người dùng phải đánh đổi quyền riêng tư và sự an toàn.
