Kỷ lục bằng giỏi, xuất sắc: khi vinh danh trở thành chuẩn số đông
Hiện tượng tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc tăng vọt là tình trạng nhiều trường đại học ghi nhận số đông tân cử nhân đạt xếp loại cao, trong khi nhóm khá và trung bình thu hẹp đáng kể, đặt ra nghi vấn về lạm phát điểm số, tiêu chuẩn đánh giá học sinh và mức độ phản ánh trung thực chất lượng đào tạo đại học. Số liệu những năm gần đây cho thấy ở nhiều trường, đặc biệt khối kinh tế, sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc chiếm đa số. Tại Đại học Kinh tế Quốc dân, đợt tốt nghiệp tháng 8 ghi nhận 51,2% cử nhân loại xuất sắc và 36,3% loại giỏi, trong khi nhóm khá chỉ 12,3% và trung bình/trung bình khá vỏn vẹn 0,3%. Đây không còn là câu chuyện một vài lớp học xuất sắc, mà là sự dịch chuyển toàn hệ thống.
Từ ký ức “hiếm bằng giỏi” đến thời “ai cũng xuất sắc”
Sự bùng nổ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi khiến nhiều người thế hệ trước choáng váng. Một kỹ sư xây dựng nhớ lại hơn 20 năm trước, trong cả lớp chỉ hơn chục người được xếp loại giỏi, đa số là khá hoặc trung bình, thậm chí gần 20 người không tốt nghiệp đúng hạn. Ngày nay, ông nói “chỉ thấy bằng giỏi và xuất sắc”, và đặt câu hỏi liệu sinh viên hiện nay có vượt trội đến vậy hay không. Những con số ở nhóm trường kinh tế cho thấy sự thay đổi mang tính hệ thống: tại NEU, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc tăng liên tục qua các năm, riêng năm gần đây hơn nửa khóa tốt nghiệp đạt xuất sắc và hơn một phần ba đạt giỏi. Tại Ngoại thương, tổng tỷ lệ giỏi và xuất sắc lên tới hơn 73% rồi 76% chỉ trong hai năm liên tiếp. Khi bằng giỏi trở thành “chuẩn phổ biến”, danh hiệu vốn dùng để phân hóa năng lực bắt đầu mất ý nghĩa.
Lạm phát điểm số và cảnh báo về học tập bề mặt
Tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc chiếm đa số đang mang dáng dấp của lạm phát điểm số: danh hiệu tăng nhanh hơn năng lực thực chất. Gần đây, tại Hội nghị Giáo dục đại học, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn bày tỏ lo ngại khi nhiều trường, kể cả đại học lớn, có tỷ lệ sinh viên xuất sắc rất cao. Ông đặt câu hỏi: “Nếu học dễ đến mức đạt xuất sắc nhiều như vậy, sinh viên có phải nỗ lực hay không?”. Theo Bộ trưởng, các trường đang thiên về những chỉ số đo đếm được, như tỷ lệ bằng giỏi, mà chưa khảo sát nỗ lực học tập: sinh viên thực sự dành bao nhiêu giờ mỗi tuần cho việc học và nghiên cứu. Trong bối cảnh AI khiến tri thức sẵn có hơn, ông cảnh báo nếu người học chỉ “học nông, học nhẹ” mà không học sâu, học kỹ, sẽ khó cạnh tranh và khó làm chủ công nghệ mới.
Khoảng cách giữa điểm số, chất lượng đào tạo và kỳ vọng nhà tuyển dụng
Khi sinh viên tốt nghiệp loại giỏi xuất hiện dày đặc, câu hỏi lớn là: điểm số có còn phản ánh đúng chất lượng đào tạo đại học và năng lực làm việc? Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh ngành đã mở rộng quy mô với gần 2,6 triệu sinh viên đại học, nhưng “chúng ta đã tự tin về chất lượng chưa?”. Ông cho rằng mục tiêu không phải là sản xuất thêm bằng giỏi, xuất sắc mà là đào tạo người tốt nghiệp “làm được việc”, trong đó tỷ lệ có việc làm và mức độ sẵn sàng cho công việc phải trở thành chỉ số quan trọng. Một giảng viên kinh tế ở TP.HCM đề xuất đổi mới tiêu chuẩn đánh giá học sinh: giảm thi cử thiên về học thuộc lý thuyết, tăng bài tập tình huống, dự án thực hành, ứng dụng AI và công nghệ. Nếu cách đánh giá không còn thách thức, thì dù lớp học đầy bằng xuất sắc, nhà tuyển dụng vẫn thiếu những người giải quyết được vấn đề thực tế.
Thoát khỏi “ảo giác xuất sắc”: siết chuẩn, đo nỗ lực, chấp nhận khó
Để tránh rơi vào ảo giác thành tích, các trường cần dũng cảm siết lại chuẩn, cả ở chương trình, phương pháp lẫn tiêu chí học thuật. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đề nghị các trường không chỉ mở rộng quy mô mà phải gắn tự chủ với trách nhiệm giải trình về chất lượng đào tạo, thay vì chờ đến lúc thống kê việc làm của sinh viên tốt nghiệp. Ông gợi ý trong một số trường hợp, các trường nên tạm dừng mở rộng, thậm chí giảm tuyển sinh để tập trung nâng cao chất lượng, bảo đảm chương trình đủ khó, môn học thực sự cần thiết, phương pháp giảng dạy lôi cuốn và điều kiện học tập phù hợp. Đặc biệt, cần khảo sát một cách thực chất thời gian sinh viên bỏ ra cho học tập, nghiên cứu. Khi tiêu chuẩn đánh giá học sinh tiệm cận yêu cầu nghề nghiệp và nỗ lực học tập được đo lường, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi sẽ quay về đúng ý nghĩa: vinh danh số ít người đạt năng lực vượt trội, thay vì biến thành chỉ số đẹp trên báo cáo.
