Từ con số 121 đến vị trí 51: bước nhảy không chỉ là thống kê
Việc 121 nhà khoa học làm việc tại Việt Nam được ghi danh trong bảng xếp hạng ảnh hưởng khoa học toàn cầu, đưa Việt Nam lên vị trí 51 thế giới, là một chỉ dấu cho thấy hệ thống nghiên cứu và đào tạo trong nước đang tăng mức hiện diện trong cộng đồng học thuật quốc tế, đồng thời phản ánh sự hội nhập ngày càng sâu của các cơ sở đào tạo Việt Nam vào mạng lưới tri thức toàn cầu. Đây không phải là một tin vui mang tính phong trào, mà là kết quả của quá trình tích lũy dài hơi về năng lực nghiên cứu, chính sách thu hút nhân tài và xây dựng môi trường học thuật cạnh tranh. Dữ liệu công bố ngày 7/10 cho thấy số nhà khoa học mang địa chỉ nghiên cứu tại Việt Nam trong danh sách thành tựu trọn đời đã tăng thêm 27 người so với năm trước, tương đương mức tăng gần 29%, qua đó giúp thứ hạng quốc tế của Việt Nam cải thiện thêm 5 bậc. Đây là bằng chứng rõ ràng rằng cụm từ “nhà khoa học Việt Nam toàn cầu” không còn là khẩu hiệu, mà đã có cơ sở định lượng bằng các chỉ số trích dẫn và ảnh hưởng học thuật.
VinUniversity dẫn đầu và sự nổi lên của các cơ sở đào tạo Việt Nam
Điểm gây chú ý nhất trong danh sách top 2% nhà khoa học thế giới là vai trò nổi bật của các cơ sở đào tạo Việt Nam, với VinUniversity nghiên cứu dẫn đầu về số lượng nhà khoa học được xếp hạng. Trường này có 16 nhà khoa học, vượt qua Đại học Tôn Đức Thắng (14 người) và Đại học Duy Tân (13 người), trong khi Đại học Quốc gia Hà Nội có 7 người, Đại học Bách khoa Hà Nội có 6 người. Tổng cộng, 121 nhà khoa học mang địa chỉ nghiên cứu tại Việt Nam thuộc 44 cơ sở nghiên cứu và đào tạo, cho thấy mạng lưới các trường đại học và viện nghiên cứu trong nước đã trở thành những điểm nút đáng kể trên bản đồ khoa học toàn cầu. Cách thống kê dựa trên nơi công tác, nên bên cạnh đội ngũ nhà khoa học phát triển sự nghiệp lâu dài tại Việt Nam, còn có sự hiện diện của nhiều giáo sư quốc tế làm việc trong nước. Điều này phản ánh chiến lược hội nhập: thu hút chuyên gia quốc tế không chỉ để tăng số lượng tên tuổi trong bảng xếp hạng ảnh hưởng khoa học, mà để mở rộng hợp tác, hình thành nhóm nghiên cứu mạnh và kết nối sâu hơn với cộng đồng quốc tế.
Bức tranh đa ngành: từ y sinh, năng lượng đến trí tuệ nhân tạo
Nếu chỉ nhìn vào thứ hạng, ta dễ bỏ qua điều quan trọng hơn: cấu trúc lĩnh vực của những nhà khoa học Việt Nam trong danh sách top 2% nhà khoa học thế giới cho thấy một bức tranh đa ngành hiếm thấy. Trong nhóm 10 nhà khoa học có địa chỉ nghiên cứu tại Việt Nam được xếp hạng cao nhất, các lĩnh vực nổi bật trải dài từ y sinh học, năng lượng, y học nhiệt đới, trí tuệ nhân tạo, vật liệu, y tế công cộng, hóa học polymer, tài chính, vật lý hóa học đến kỹ thuật công nghệ. Ở mảng năng lượng, Phó giáo sư Hoàng Anh Tuấn thuộc Đại học Giao thông vận tải TP HCM đứng thứ 11.632 toàn cầu, xếp thứ 129 trong lĩnh vực năng lượng, với h-index đạt 70 sau khi loại trừ tự trích dẫn. Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và xử lý ảnh, Giáo sư Đỗ Ngọc Minh tại VinUniversity xếp thứ 19.173 thế giới, thứ 450 trong ngành, với 19.053 lượt trích dẫn và h-index 56. Những con số này cho thấy các nhà khoa học làm việc tại Việt Nam không chỉ tham gia, mà đang góp phần định hình các hướng nghiên cứu mũi nhọn của thế giới.
Ý nghĩa và giới hạn của bảng xếp hạng ảnh hưởng khoa học
Bảng xếp hạng ảnh hưởng khoa học do nhóm nghiên cứu của Đại học Stanford phối hợp với Nhà xuất bản Elsevier xây dựng, sử dụng dữ liệu trích dẫn từ Scopus và kết hợp nhiều thước đo như tổng số lượt trích dẫn, h-index, chỉ số điều chỉnh theo số lượng đồng tác giả, cùng mức độ trích dẫn của các công trình mà nhà nghiên cứu giữ vai trò tác giả chính. Đây là một hệ thống đánh giá công phu, nhưng không phải thước đo tuyệt đối về năng lực hay giá trị của nhà khoa học. Các chỉ số trích dẫn khác biệt mạnh giữa các ngành, chịu ảnh hưởng của quy mô cộng đồng học thuật và thói quen trích dẫn. Một nghiên cứu được trích dẫn nhiều chưa chắc đã có tác động xã hội lớn, trong khi những công trình có giá trị ứng dụng cao nhưng phục vụ nhóm chuyên môn hẹp có thể ít được trích dẫn. Vì vậy, danh sách top 2% nên được nhìn nhận như một chỉ báo về mức độ hiện diện và ảnh hưởng học thuật, chứ không phải là “bảng vàng” duy nhất để đánh giá chất lượng khoa học Việt Nam.
Từ thứ hạng đến năng lực công nghệ: bước đi tiếp theo cho khoa học Việt Nam
Việt Nam tăng 5 bậc lên vị trí 51 thế giới là một thành tựu đáng kể, nhưng nếu dừng lại ở việc ăn mừng thứ hạng thì chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội chuyển hóa ảnh hưởng học thuật thành năng lực công nghệ và giá trị thực tiễn. Kết quả này cho thấy các cơ sở giáo dục đại học trong nước đang ngày càng trở thành địa chỉ tham gia mạng lưới nghiên cứu quốc tế, nhưng thách thức đặt ra là làm sao để những tri thức đó trở thành sản phẩm, giải pháp và chính sách phục vụ phát triển đất nước. Theo phân tích từ nguồn dữ liệu xếp hạng, yêu cầu tiếp theo không chỉ là tiếp tục thu hút những nhà khoa học có ảnh hưởng, mà còn phải tạo điều kiện để đội ngũ trong nước trưởng thành, các nhóm nghiên cứu được củng cố và kết nối chặt chẽ hơn với doanh nghiệp, hệ thống đổi mới sáng tạo. Nếu làm được điều đó, câu chuyện “nhà khoa học Việt Nam toàn cầu” sẽ không chỉ hiện diện trên bảng xếp hạng, mà còn trong năng lực cạnh tranh công nghệ và chất lượng cuộc sống của người dân.
