Việt Nam định vị mình trong cộng đồng năng lượng châu Á - Thái Bình Dương
Ba ưu tiên năng lượng mà Việt Nam nêu tại Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng APEC lần thứ 16 (EMM-16) ở Bắc Kinh là định hướng hợp tác nhằm xây dựng một cộng đồng năng lượng châu Á - Thái Bình Dương an toàn, đổi mới, kết nối, bền vững và bao trùm, gắn chặt an ninh năng lượng với chuyển đổi sang năng lượng sạch trong bối cảnh địa chính trị đầy biến động.
Ngày 10/9, các Bộ trưởng năng lượng APEC khai mạc EMM-16 tại Bắc Kinh với chủ đề “Xây dựng một cộng đồng năng lượng châu Á - Thái Bình Dương đổi mới sáng tạo và hợp tác vì tất cả mọi người”. Sự kiện diễn ra đúng thời điểm hệ thống năng lượng toàn cầu chịu sức ép từ căng thẳng địa chính trị, gián đoạn chuỗi cung ứng và cạnh tranh về khoáng sản thiết yếu, khiến an ninh năng lượng khu vực không thể tách rời khỏi các biến động bên ngoài biên giới. Trong bối cảnh đó, đoàn Việt Nam không chỉ tham gia thảo luận, mà chọn cách “đặt vấn đề” theo hướng rất chủ động: coi hợp tác năng lượng APEC như một nền tảng để xây dựng lòng tin, chia sẻ kinh nghiệm và tăng cường khả năng chống chịu của khu vực.
Ưu tiên thứ nhất: An ninh và khả năng chống chịu cho hệ thống năng lượng
Tín hiệu rõ nhất từ phát biểu của Việt Nam là quan điểm: an ninh năng lượng và chuyển đổi năng lượng không đối nghịch, mà bổ trợ lẫn nhau. Trong bối cảnh xung đột và cạnh tranh khoáng sản thiết yếu ngày càng dày đặc, nếu vẫn coi chuyển đổi sang năng lượng sạch là “xa xỉ phẩm” thì khu vực châu Á - Thái Bình Dương sẽ tiếp tục phụ thuộc vào các nhà cung cấp truyền thống, phơi mình trước rủi ro nguồn cung. Việt Nam chọn cách tiếp cận khác: dùng chuyển dịch sang năng lượng sạch để củng cố an toàn hệ thống, chứ không làm suy yếu nó.
Theo đoàn Việt Nam, ưu tiên đầu tiên là tăng cường an ninh và khả năng chống chịu của hệ thống năng lượng. Điều này không chỉ dừng ở khẩu hiệu đa dạng hóa nguồn cung, mà đòi hỏi hiện đại hóa hạ tầng điện, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và tăng tính linh hoạt của lưới điện trong nước, cũng như của cộng đồng năng lượng châu Á. Cách đặt vấn đề mang tính tranh luận: nếu từng nền kinh tế chỉ bảo vệ “phần việc trong nước” mà bỏ qua kết nối khu vực, thì an ninh năng lượng khu vực sẽ luôn mong manh. Hợp tác năng lượng APEC, theo Việt Nam, phải được xem như công cụ để xây dựng các hệ thống có khả năng chống chịu, cùng chia sẻ rủi ro và lợi ích.
Ưu tiên thứ hai: Đổi mới sáng tạo và kết nối trong hợp tác năng lượng APEC
Việt Nam không chỉ nói về an toàn, mà đẩy mạnh lập luận rằng đổi mới sáng tạo và kết nối là điều kiện để cộng đồng năng lượng châu Á vươn lên thành trung tâm của chuyển đổi năng lượng toàn cầu. Theo đánh giá được trích dẫn tại hội nghị, đầu tư năng lượng sạch đang tiến gần tới mức gấp đôi đầu tư vào nhiên liệu hóa thạch, và năng lượng tái tạo dự kiến đáp ứng hơn 90% mức tăng nhu cầu điện toàn cầu giai đoạn 2025-2030. Đây không đơn thuần là con số ấn tượng, mà là lời nhắc rằng ai đi chậm trong đổi mới công nghệ sẽ bị bỏ lại phía sau.
Trên nền đó, Việt Nam đề xuất hợp tác năng lượng APEC tập trung vào chia sẻ kinh nghiệm chính sách và thực tiễn tốt về năng lượng tái tạo, hiệu quả năng lượng và hiện đại hóa lưới điện, đi kèm thúc đẩy kết nối và đầu tư khu vực cho hạ tầng năng lượng phát thải thấp và có khả năng chống chịu. Điều này gắn trực tiếp với chiến lược trong nước: Việt Nam đang thúc đẩy phát triển điện gió ngoài khơi, điện mặt trời, hệ thống truyền tải và lưu trữ để tích hợp nguồn tái tạo. Cách tiếp cận mang tính tranh luận ở chỗ: Việt Nam không muốn cộng đồng năng lượng châu Á - Thái Bình Dương chỉ sao chép mô hình từ bên ngoài, mà phải tự xây dựng năng lực công nghệ và tài chính thông qua hợp tác, thay vì phụ thuộc.
Ưu tiên thứ ba: Bền vững và bao trùm trong cộng đồng năng lượng châu Á
Điểm khác biệt đáng chú ý trong thông điệp của Việt Nam là yêu cầu coi tính bao trùm là trụ cột, không phải phần phụ trong cộng đồng năng lượng châu Á - Thái Bình Dương. Đối với Việt Nam, bảo đảm nguồn cung năng lượng an toàn, ổn định, với chi phí hợp lý và bền vững phải song hành với thực hiện các cam kết dài hạn về khí hậu. Nếu chuyển đổi năng lượng sạch chỉ có lợi cho những nền kinh tế phát triển, còn các cộng đồng dễ bị tổn thương phải gánh chi phí cao, thì cộng đồng năng lượng khu vực sẽ mất tính chính danh.
Vì vậy, ưu tiên thứ ba mà Việt Nam nêu là bảo đảm tính bao trùm, để các nền kinh tế đang phát triển và cộng đồng dễ bị tổn thương vẫn tiếp cận được năng lượng với chi phí hợp lý và hưởng lợi từ công nghệ mới. Đoàn Việt Nam nhấn mạnh mong muốn cùng các nền kinh tế APEC xây dựng một cộng đồng năng lượng an toàn, đổi mới sáng tạo, kết nối, bền vững và bao trùm, trong đó thành quả chuyển đổi năng lượng được chia sẻ cho tất cả mọi người. Đây là quan điểm mang tính tranh luận: Việt Nam đòi hỏi hợp tác năng lượng APEC không chỉ giải bài toán an ninh năng lượng khu vực, mà phải gắn chặt với mục tiêu phát triển bền vững, tránh tình trạng chuyển dịch xanh tạo ra những “vùng tối” mới về bất bình đẳng.
Tác động dài hạn: Từ ưu tiên quốc gia tới định hình luật chơi khu vực
Nhìn từ góc độ chính sách, ba ưu tiên mà Việt Nam đưa ra tại EMM-16 cho thấy một tham vọng rõ ràng: chuyển hóa nhu cầu trong nước thành đề xuất định hình luật chơi cho cộng đồng năng lượng khu vực. Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng APEC lần thứ 16 diễn ra từ ngày 10–11/9 tại Bắc Kinh, hướng tới mục tiêu APEC 2026 là định hướng các ưu tiên năng lượng của nền kinh tế chủ nhà, tổng kết kết quả của Nhóm công tác năng lượng APEC và vạch đường cho hoạt động tương lai. Trong bối cảnh đó, cách Việt Nam nhấn mạnh an ninh năng lượng gắn với chuyển dịch sạch cho thấy nước này không muốn bị động chấp nhận xu hướng, mà muốn là bên đồng thiết kế.
Hợp tác năng lượng APEC được kỳ vọng sẽ tăng cường an ninh năng lượng khu vực, thúc đẩy chuyển dịch sang năng lượng sạch và hỗ trợ các mục tiêu phát triển bền vững. Nhưng điều này chỉ thành công nếu các đề xuất như của Việt Nam được biến thành chương trình hành động cụ thể: từ cơ chế chia sẻ dữ liệu, chuẩn kết nối lưới điện, tới các sáng kiến tài chính hỗ trợ nền kinh tế đang phát triển. Khi Việt Nam khẳng định sẵn sàng chung tay xây dựng cộng đồng năng lượng châu Á - Thái Bình Dương, nước này vừa đặt mình vào tâm điểm của cuộc thảo luận, vừa gửi đi thông điệp: an ninh năng lượng khu vực không thể tách rời khỏi trách nhiệm chung về khí hậu và công bằng năng lượng.
