Đánh giá phải phản ánh việc học, không phải chỉ tiêu
Đánh giá học sinh là quá trình ghi nhận năng lực và tiến bộ qua các hoạt động học tập, kiểm tra, thay vì biến điểm số hay tỷ lệ đạt danh hiệu thành thước đo duy nhất. Đây là ranh giới mà quy định mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo muốn bảo vệ.
Bộ vừa ban hành kế hoạch triển khai Chỉ thị 37/CT-TTg ngày 20/10/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường phòng, chống gian lận trong thi cử, kiểm tra và đánh giá. Với giáo dục phổ thông, kế hoạch yêu cầu rà soát quy chế đánh giá thường xuyên, định kỳ, đồng thời chấn chỉnh bệnh thành tích trong xếp loại, thi đua và khen thưởng.
Thông điệp đáng chú ý không nằm ở việc tạo thêm một bảng thành tích mới, mà ở chỗ buộc các cấp quản lý nhìn lại cách họ đo chất lượng. Nếu kết quả của một trường chỉ được kể bằng số học sinh khá, giỏi hay tỷ lệ tốt nghiệp, động lực cải thiện việc dạy và học rất dễ bị thay bằng áp lực làm đẹp con số.

Cấm gây sức ép nâng điểm, làm lệch kết quả
Bộ nghiêm cấm việc chỉ đạo, gây sức ép hoặc can thiệp trái quy định để nâng điểm học sinh, tăng tỷ lệ tốt nghiệp, làm sai lệch kết quả học tập hoặc kết quả thi, cũng như che giấu vi phạm. Quy định này nhắm thẳng vào một mắt xích quen thuộc của bệnh thành tích: khi chỉ tiêu bị đặt cao hơn tính trung thực, giáo viên và nhà trường có thể bị thúc ép sửa kết quả thay vì giúp học sinh tiến bộ.
Với học sinh và phụ huynh, điều đó có ý nghĩa thiết thực: điểm số cần cho biết em đang ở đâu để có hướng học tiếp, chứ không nên trở thành sản phẩm của áp lực từ cấp quản lý hay cuộc đua danh hiệu. Cấm nâng điểm không đồng nghĩa xem nhẹ thành tích; đó là yêu cầu để thành tích có giá trị vì phản ánh đúng năng lực.
Quy định còn yêu cầu cập nhật cách nhận diện gian lận mới, nhất là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo và thiết bị công nghệ cao, đồng thời làm rõ quy trình kiểm soát, kiểm tra chéo, lưu vết và trách nhiệm giải trình. Những biện pháp này giúp việc xử lý không phụ thuộc hoàn toàn vào lời cam kết, mà có thể dựa trên dấu vết và quy trình kiểm chứng.

Không lấy tỷ lệ khá giỏi hay tốt nghiệp để xếp loại
Địa phương và nhà trường không được lấy riêng tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hoặc kết quả thi làm căn cứ đánh giá, xếp loại hay khen thưởng tập thể, cá nhân. Đây là thay đổi quan trọng: nếu một chỉ số đơn lẻ không còn quyết định danh tiếng hay thứ hạng, nhà trường sẽ có ít lý do hơn để gây áp lực điểm số lên giáo viên và học sinh.
Bối cảnh cho thấy quy mô của vấn đề không nhỏ: hơn 129.000 thí sinh đăng ký thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại Hà Nội. Một kỳ thi lớn càng cần kết quả đáng tin, nhưng áp lực không chỉ xuất hiện vào ngày thi; nó còn len vào những lần kiểm tra và xếp loại thường ngày nếu thành tích bị quy về tỷ lệ đỗ.
Tách xếp loại khỏi các con số ấy không có nghĩa là bỏ đo lường. Nhà trường vẫn cần đánh giá kết quả, nhưng phải nhìn rộng hơn một tỷ lệ: chất lượng dạy học, sự tiến bộ của người học và tính nghiêm túc của quy trình. Nếu thi đua tiếp tục thưởng cho con số đẹp bất kể cách tạo ra nó, lệnh cấm can thiệp sẽ khó thay đổi văn hóa thành tích.
Công nghệ hỗ trợ, nhưng liêm chính mới là đích đến
Bộ dự kiến hướng dẫn dùng camera và thiết bị rà soát kim loại ở các khâu có nguy cơ cao, trước hết tại kỳ thi tốt nghiệp THPT và kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia. Cục Quản lý chất lượng được giao chủ trì hướng dẫn này, dự kiến hoàn thành trước ngày 31/12/2026. Kế hoạch cũng hướng tới xây dựng lộ trình thi trên máy tính, ngân hàng câu hỏi và cơ sở dữ liệu phân tích, đối sánh kết quả để cảnh báo bất thường.
Công cụ giám sát có thể phát hiện dấu hiệu bất thường, nhưng không tự xóa được động cơ làm đẹp thành tích. Điều quyết định là tiêu chí xếp loại có thôi thưởng cho tỷ lệ cao bằng mọi giá hay không, và người có thẩm quyền có phải giải trình khi kết quả bị can thiệp hay không.
Quy định mới vì thế cần được thực thi đồng thời ở hai phía: kiểm soát gian lận trong thi cử và thay đổi cách đánh giá, khen thưởng. Khi điểm số phản ánh việc học thay vì sức ép, học sinh mới nhận được thông tin hữu ích để tiến bộ, còn trường học có cơ hội theo đuổi chất lượng thật. Chống bệnh thành tích không bắt đầu bằng việc làm cho tỷ lệ đẹp hơn, mà bằng việc ngừng coi tỷ lệ là đích đến.






