VR đào tạo kỹ sư: từ giáo trình khô khan đến trải nghiệm nhập vai
Đào tạo kỹ sư điện lực với công nghệ thực tế ảo (VR), mô phỏng điện lực 3D và AI giáo dục kỹ thuật là phương pháp học mới cho phép sinh viên quan sát, tương tác và xử lý tình huống kỹ thuật trong môi trường mô phỏng an toàn, thay thế phần lớn việc học thuần lý thuyết trên giáo trình và mô hình 2D, đồng thời mở rộng khả năng tự học linh hoạt dựa trên nội dung số chuyên sâu. Điểm đáng nói ở mô hình này là nó không chỉ thêm một phòng máy hiện đại, mà đang thách thức cách chúng ta nghĩ về đào tạo kỹ sư điện lực. Ngày 10/10, Trường Đại học Điện lực phối hợp với Quỹ Châu Á tại Việt Nam và Tập đoàn Qualcomm ra mắt Trung tâm Đào tạo Công nghệ – Ứng dụng Thực tế ảo và Trí tuệ nhân tạo trong năng lượng tại Hà Nội. Đây là bước đi cho thấy nhà trường không chấp nhận tiếp tục dạy một ngành năng lượng đang biến đổi nhanh bằng những công cụ của thế kỷ trước. Thay vì để sinh viên "học chay" rồi ra hiện trường mới va vấp, VR đào tạo kỹ sư cho phép họ trải nghiệm trước các kịch bản vận hành, sự cố, quy trình an toàn trong không gian số. Câu hỏi không còn là có nên dùng VR hay không, mà là: nếu không chuyển đổi, liệu các chương trình đào tạo điện lực hiện nay có còn phù hợp với hệ thống năng lượng tương lai?
Mô phỏng điện lực 3D: chạm vào tuabin gió mà không cần ra hiện trường
Trung tâm mới được trang bị hệ thống kính VR hiện đại, máy tính hiệu năng cao cùng mô hình 3D chi tiết của tuabin điện gió và nhiều thiết bị năng lượng phức tạp khác. Nói cách khác, cả một "nhà máy điện thu nhỏ" được đưa vào không gian số để sinh viên có thể học VR an toàn, không bị ràng buộc bởi nguy cơ tai nạn hay chi phí vận hành thiết bị thật. Thông qua các ứng dụng VR, sinh viên tìm hiểu cấu tạo, nguyên lý vận hành và quy trình kỹ thuật của thiết bị trong môi trường mô phỏng. Đây là bước nhảy vọt so với việc nhìn sơ đồ 2D trên giấy. Một tuabin gió không còn là vài khối hộp trên slide, mà là cấu trúc 3D có thể xoay, phóng to, "tháo lắp" từng bộ phận. Chia sẻ tại sự kiện, sinh viên Hoàng Diệu Linh cho biết: "Trước đây, chúng em chủ yếu học qua giáo trình, mô hình 2D hoặc video ngắn nên khó hình dung cấu tạo thực tế. Khi trải nghiệm kính thực tế ảo, chúng em có cảm giác đang đứng trước một tuabin gió thật". Lời kể này cho thấy mô phỏng điện lực không phải trò chơi công nghệ, mà là cách giúp người học hình dung đúng và sâu về hệ thống họ sẽ vận hành sau này.
AI giáo dục kỹ thuật: trợ lý ảo cho thế hệ kỹ sư năng lượng mới
Nếu VR và mô hình 3D là "xưởng thực hành" ảo, thì AI giáo dục kỹ thuật chính là trợ lý học tập luôn đi cùng sinh viên. Các công cụ AI hỗ trợ tra cứu thông tin, học tập và tương tác với nội dung chuyên ngành, mở rộng cơ hội tự học và giúp sinh viên tiếp cận kiến thức theo những phương thức linh hoạt, hiện đại hơn. Điều này có ý nghĩa thực tế: thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào giờ lên lớp, sinh viên có thể đặt câu hỏi, xem lại quy trình, kiểm tra lại thông số ngay trong môi trường mô phỏng. AI không thay giảng viên, nhưng buộc giảng viên phải thiết kế lại học phần theo hướng coi người học là trung tâm, với nhiều hoạt động tương tác và đánh giá liên tục. PGS.TS Đinh Văn Châu nhấn mạnh rằng trong đào tạo kỹ thuật, có những thiết bị và hệ thống sinh viên khó tiếp cận trực tiếp, có những tình huống không thể thường xuyên tổ chức thực hành vì yêu cầu an toàn; VR, mô hình ba chiều và AI bổ sung những trải nghiệm đó, giúp người học quan sát, luyện tập và kiểm chứng cách giải quyết vấn đề trước khi bước vào môi trường thực tế. Đây là quan điểm cho thấy AI được nhìn nhận như một phần của chiến lược đào tạo, không phải tiện ích phụ.
Vì sao phải làm ngay: hệ thống năng lượng tương lai không chờ giáo trình cũ
Sự kiện ra mắt Trung tâm không diễn ra trong khoảng trống, mà gắn trực tiếp với bối cảnh ngành năng lượng đang chuyển dịch mạnh. Lễ ra mắt được đánh giá là bước tiến quan trọng trong nỗ lực hiện đại hóa phương thức giảng dạy, tăng cường ứng dụng công nghệ số nhằm đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ quá trình chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam. Ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), lưu ý hệ thống năng lượng tương lai sẽ ngày càng hiện đại và phức tạp, với năng lượng tái tạo, lưới điện thông minh, lưu trữ năng lượng, điện gió ngoài khơi, điện hạt nhân, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số đặt ra yêu cầu mới đối với đội ngũ kỹ sư, cán bộ kỹ thuật và quản lý. Nếu chương trình đào tạo không thay đổi, sinh viên hôm nay sẽ bước vào một hệ thống mà họ chưa từng được mô phỏng. Ở đây, VR đào tạo kỹ sư không phải là lựa chọn sang trọng, mà là điều kiện để người học tiếp cận sớm các xu hướng công nghệ mới ngay từ khi còn trên ghế nhà trường. Việc chậm trễ nghĩa là chấp nhận khoảng cách ngày càng lớn giữa lớp học và nhà máy, giữa bài thi và thực tế vận hành lưới điện thông minh.
Từ mô hình thí điểm đến chuẩn mới cho đào tạo kỹ thuật
Điểm đáng chú ý của Trung tâm là mô hình hợp tác ba bên: một doanh nghiệp công nghệ toàn cầu, một tổ chức phát triển quốc tế và một cơ sở đào tạo kỹ thuật tại Việt Nam cùng đưa VR, mô hình 3D và AI vào môi trường giáo dục thực tế. Đây không chỉ là câu chuyện của một trường, mà là mẫu hình có thể nhân rộng cho nhiều ngành kỹ thuật khác. PGS.TS Đinh Văn Châu đề nghị sớm đưa Trung tâm vào phục vụ thường xuyên các học phần phù hợp, chú trọng phát triển học liệu, bồi dưỡng giảng viên và tổ chức vận hành hiệu quả; mỗi mô hình, mỗi bài thực hành cần gắn với chuẩn đầu ra và được đánh giá bằng sự tiến bộ của người học. Đó là cách để mô phỏng điện lực không dừng ở mức trình diễn công nghệ, mà trở thành phần cốt lõi của chương trình. Khi lực lượng lao động Việt Nam nâng cao khả năng tiếp nhận, ứng dụng và dần làm chủ các công nghệ mới, đất nước sẽ có vị thế tốt hơn để phát triển các dịch vụ kỹ thuật, nâng cao năng suất và mở rộng sự tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi giá trị năng lượng; những tiến bộ trong giáo dục có thể tạo ra giá trị kinh tế rộng lớn hơn, gắn chuyển đổi năng lượng với tăng trưởng bền vững. Nếu ngành điện lực đang đi trước với VR và AI, câu hỏi đặt ra cho các ngành kỹ thuật khác là: họ sẽ chờ đến khi tụt hậu, hay bắt đầu xây dựng những trung tâm mô phỏng riêng ngay từ bây giờ?
