Sa sút trí tuệ: vấn đề của cả đời người, không chỉ tuổi già
Phòng ngừa sa sút trí tuệ là tập hợp các biện pháp lối sống, dinh dưỡng, giấc ngủ, giao tiếp xã hội và theo dõi y khoa được áp dụng từ tuổi trưởng thành nhằm giảm nguy cơ suy giảm nhận thức, bảo vệ sức khỏe não bộ và trì hoãn xuất hiện các bệnh như Alzheimer trong giai đoạn về sau của cuộc đời. Sa sút trí tuệ đang là thách thức y tế toàn cầu khi hơn 57 triệu người trên thế giới đang sống chung với tình trạng này và mỗi năm có gần 10 triệu ca mới. Chúng ta thường nhầm tưởng đó là hệ quả tất yếu của tuổi già, nhưng hướng dẫn mới của WHO khẳng định cách tiếp cận phải theo suốt vòng đời, không thể đợi đến lúc trí nhớ “có vấn đề” mới bắt đầu thay đổi. Theo WHO, tới 45% nguy cơ sa sút trí tuệ liên quan các yếu tố có thể thay đổi như hút thuốc, ít vận động, tăng huyết áp, đái tháo đường và cô lập xã hội. Câu hỏi quan trọng vì thế không còn là “tuổi già sẽ thế nào?”, mà là “mình đang làm gì cho não bộ ngay từ hôm nay?”.
Hướng dẫn mới của WHO: tuổi trung niên là thời điểm vàng
Hướng dẫn lần thứ hai của WHO về giảm nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ đã mở rộng trọng tâm từ người cao tuổi sang toàn bộ người trưởng thành, bao gồm cả người có nhận thức bình thường lẫn suy giảm nhận thức nhẹ. Điều này gửi đi một thông điệp rõ ràng: trung niên là thời điểm vàng để bắt đầu phòng ngừa sa sút trí tuệ, không phải giai đoạn quá sớm hay “lo xa”. Với người trung niên, việc kiểm soát huyết áp, đường huyết, cholesterol – vốn quen thuộc trong phòng bệnh tim mạch – đồng thời là nền tảng bảo vệ sức khỏe não bộ. WHO khuyến nghị tăng hoạt động thể chất, bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia có hại và duy trì chế độ ăn cân bằng. Quan điểm trung lập kiểu “đến già rồi tính” trở nên nguy hiểm trong bối cảnh tỷ lệ mắc bệnh Alzheimer tiếp tục tăng, bởi những yếu tố nguy cơ tích lũy âm thầm theo thời gian và rất khó đảo ngược nếu để quá muộn.
Vitamin D và não: tiềm năng lớn nhưng không phải viên thuốc phép màu
Nếu phải chọn một vi chất đang được chú ý trong phòng ngừa sa sút trí tuệ, vitamin D là cái tên nổi bật nhất hiện nay. Nghiên cứu của nhóm khoa học Emory trên 54 người lớn tuổi bị rối loạn giấc ngủ và suy giảm nhận thức nhẹ cho thấy những người bổ sung từ 5.000 đơn vị vitamin D trở lên mỗi ngày đạt điểm kiểm tra nhận thức cao hơn 13% so với nhóm không dùng. Một phân tích khác trên gần 12.500 người cao tuổi ghi nhận nhóm bổ sung vitamin D có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn 40%, riêng phụ nữ giảm tới 49%. Đây là những con số biết nói, nhưng không đồng nghĩa ai cũng nên uống vitamin D liều cao. Thụ thể vitamin D có mặt ở nhiều vùng não, tham gia bảo vệ tế bào thần kinh và kiểm soát phản ứng viêm. Tuy vậy, WHO không khuyến nghị dùng vitamin và khoáng chất, kể cả vitamin D, chỉ với mục đích phòng sa sút trí tuệ nếu không được xác định thiếu chất. Các chuyên gia dinh dưỡng nhấn mạnh mọi người cần xét nghiệm máu và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng liều cao để tránh tác dụng phụ không cần thiết.
Lối sống bảo vệ não: kết hợp ăn, vận động, ngủ và kết nối xã hội
Không có một viên uống nào thay thế được lối sống lành mạnh. WHO nhấn mạnh vận động thể chất, bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia có hại và ăn uống cân bằng là những trụ cột của phòng ngừa sa sút trí tuệ. Một bác sĩ tâm thần học tại UCLA đã tự xây dựng chiến lược bảo vệ tế bào thần kinh bằng cách đạp xe, tập sức bền với dây kháng lực và tạ đơn, kết hợp đi bộ thường xuyên trong sinh hoạt hàng ngày. Ông duy trì thực đơn ít chế biến, dùng đạm và tinh bột hấp thu chậm, hạn chế năng lượng dư thừa để giảm phản ứng viêm mạn tính – yếu tố được xem là mầm mống của Alzheimer. Song song với dinh dưỡng, giấc ngủ sâu giúp não “dọn dẹp” các protein amyloid bất thường, nếu ứ đọng lâu ngày sẽ bóp nghẹt tế bào thần kinh và dẫn đến Alzheimer. Não bộ cũng cần được “luyện tập” thông qua học hỏi, tham gia hoạt động cộng đồng, trò chuyện với người thân, duy trì giao tiếp xã hội và tránh sống cô lập. Thính lực là yếu tố hay bị bỏ qua: cân nhắc dùng máy trợ thính khi cần và giảm tiếp xúc ô nhiễm không khí cũng nằm trong chiến lược bảo vệ sức khỏe não bộ.
Phát hiện sớm suy giảm nhận thức: hành động thay vì “đổ lỗi cho tuổi tác”
Một sai lầm phổ biến là coi việc hay quên, mất định hướng, khó làm việc quen thuộc như “chuyện bình thường của tuổi tác”. Hướng dẫn mới khẳng định nếu những biểu hiện này xuất hiện ngày càng nhiều và ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày, người bệnh cần được thăm khám, không nên bỏ qua. Giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ kết hợp rối loạn giấc ngủ được xem là thời điểm vàng để can thiệp. Trong nghiên cứu tại Emory, các tình nguyện viên được đánh giá bằng bài kiểm tra nhận thức Montreal dài khoảng 10 phút – một ví dụ cho các công cụ tầm soát giúp phát hiện sớm nguy cơ. Với người trung niên, có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể: đo và kiểm soát huyết áp, quản lý đường huyết, cholesterol, theo dõi cân nặng, vận động đều đặn, duy trì giao tiếp xã hội, xử trí giảm thính lực khi cần. Sa sút trí tuệ không phải bản án định sẵn, mà là kết quả của nhiều lựa chọn lặp đi lặp lại trong suốt hàng chục năm. Nếu muốn giảm nguy cơ Alzheimer, thái độ hợp lý là chủ động ở tuổi trung niên thay vì chờ đến lúc não bộ lên tiếng.
