Thông điệp cốt lõi: AI được dùng, nhưng không được làm thay
Quy định mới về AI trong giáo dục là bộ khung nguyên tắc xác định rõ trí tuệ nhân tạo chỉ được phép đóng vai trò hỗ trợ, trong khi ý tưởng, thiết kế nghiên cứu, thao tác thực nghiệm và phân tích kết quả phải do học sinh tự thực hiện để bảo đảm liêm chính khoa học, tránh mọi hình thức gian lận học thuật và phản ánh trung thực năng lực nghiên cứu của người học. Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa đăng tải dự thảo thông tư quy chế cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS và THPT để lấy ý kiến. Trong đó, Bộ GD&ĐT đề xuất siết việc sử dụng AI trong các dự án nghiên cứu khoa học của học sinh, yêu cầu khai báo cách dùng công cụ này và nghiêm cấm AI làm thay phần việc cốt lõi. Đây không phải chi tiết kỹ thuật, mà là lời tuyên bố chính sách: AI không được trở thành tác giả ẩn danh phía sau các dự án nghiên cứu học sinh.
Liêm chính khoa học từ phổ thông: vì sao phải siết ngay bây giờ?
Điểm then chốt của dự thảo là yêu cầu học sinh phải chứng minh kết quả dự án phản ánh đúng phần việc và đóng góp thực tế của mình. Nói thẳng: sản phẩm đẹp đến đâu mà người đứng tên không hiểu, không giải thích được, thì đó không phải là nghiên cứu của các em. Quy định này được đề xuất sau những tranh luận không nhỏ về liêm chính khoa học. Cuối tháng 3, sau cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia năm học 2025-2026, Bộ GD&ĐT đã phải chỉ đạo kiểm tra, xác minh các phản ánh liên quan đến một số dự án. Khi áp lực phải có giải, phải đoạt giải cao còn lớn, nguy cơ giáo viên, phụ huynh hoặc chuyên gia “làm thay” là hoàn toàn thực tế. Nếu không chặn lại từ bậc phổ thông, gian lận học thuật sẽ bị bình thường hóa: từ chỗ “giúp một chút” đến chỗ làm giả, sửa số liệu, chiếm đoạt ý tưởng. Liêm chính khoa học, vì vậy, không thể đợi đến bậc đại học mới nói tới; nó phải bắt đầu từ những việc rất nhỏ như tự làm bài, dùng số liệu đúng nguồn, ghi nhận đúng phần việc, không sao chép, không làm giả dữ liệu.
AI trong giáo dục: ranh giới hỗ trợ và gian lận nằm ở đâu?
Điểm đáng chú ý là dự thảo không “cấm cửa” AI mà xác định rõ vai trò hỗ trợ của AI trong các dự án nghiên cứu học sinh. Học sinh được phép ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong các công đoạn như tra cứu thông tin, hỗ trợ nghiên cứu hoặc mô phỏng, nhưng việc sử dụng AI phải được khai báo rõ về mục đích và phạm vi. Đồng thời, học sinh không được dùng AI để tạo ra dữ liệu không có thật, làm sai lệch kết quả hoặc thay thế phần phân tích, sáng tạo và những nội dung cốt lõi của dự án. Ranh giới giữa hỗ trợ và gian lận vì thế được vạch ra ở nhiệm vụ học tập: AI có thể giúp tìm tài liệu, gợi ý phương pháp, hỗ trợ mô phỏng; nhưng việc đặt câu hỏi nghiên cứu, lựa chọn thiết kế, xử lý dữ liệu thật, đối mặt với sai số, thất bại và rút ra kết luận phải là phần học sinh tự làm và tự chịu trách nhiệm. Nếu AI sinh dữ liệu, viết báo cáo, phân tích thay, đó không còn là “AI trong giáo dục” mà là AI trong gian lận học thuật.
Nhật ký nghiên cứu và phân loại an toàn: kiểm soát cả hành trình, không chỉ sản phẩm
Để biến liêm chính khoa học thành quy trình, không chỉ là khẩu hiệu, dự thảo yêu cầu dự án được xem xét trước khi triển khai theo ba mức độ an toàn: mức cấm tuyệt đối, mức phải phê duyệt rủi ro và mức an toàn. Việc phân loại này giúp nhà trường có cơ sở đánh giá và phê duyệt kế hoạch nghiên cứu của học sinh, thay vì để mọi thứ “chạy” tự phát. Song song đó, học sinh bắt buộc phải duy trì nhật ký nghiên cứu bằng bản giấy hoặc điện tử, ghi lại thời gian, công việc, phương pháp, vai trò từng thành viên và được giáo viên hướng dẫn xác nhận định kỳ. Đây là công cụ then chốt để kiểm chứng tính trung thực của dữ liệu và quá trình làm việc: một nhóm thực sự “xắn tay” nghiên cứu sẽ làm chủ nhật ký, dữ liệu gốc, hiểu mình đã làm gì, sai ở đâu, sửa thế nào; còn sản phẩm đi đường tắt, có người làm thay hoặc giấu sự can thiệp của công nghệ sẽ khó có tính truy nguyên như vậy. Theo dự thảo, các dự án tham dự cuộc thi phải trải qua nhiều yêu cầu kiểm soát về quá trình thực hiện, mức độ an toàn và tính trung thực của dữ liệu, nhằm bảo đảm sản phẩm phản ánh đúng năng lực, công sức, mức độ đóng góp của học sinh.
Trách nhiệm không chỉ ở học sinh và tương lai của giáo dục STEM
Một cải tiến quan trọng khác là mở rộng trách nhiệm liêm chính khoa học ra ngoài học sinh. Việc kiểm soát tính liêm chính khoa học được đặt ra đối với cả giáo viên và cơ sở giáo dục. Giáo viên hướng dẫn không được làm thay các nội dung cốt lõi của dự án và có thể bị cấm hướng dẫn trong một đến hai chu kỳ tiếp theo nếu vi phạm. Cơ sở giáo dục thiếu kiểm tra, giám sát để xảy ra sai phạm, người đứng đầu cũng bị xem xét trách nhiệm. Học sinh làm giả hồ sơ, nhật ký nghiên cứu hoặc dữ liệu gốc có thể bị hủy kết quả và bị cấm tham gia cuộc thi trong 1-2 năm. Ngay cả khi dự án đã được trao giải, kết quả vẫn có thể bị xem xét lại, giải thưởng bị thu hồi nếu phát hiện vi phạm. Về bản chất, quy định Bộ GD&ĐT đang gửi đi thông điệp: không ai được “mượn tay” AI hay người lớn để đổi lấy thành tích. Muốn giáo dục STEM công bằng, không thể để lợi thế về nguồn lực biến thành lợi thế về giải thưởng bằng cách làm thay phần việc thuộc về học sinh. Khi các cuộc thi khoa học còn là đường vào đại học cho nhiều em, bảo vệ liêm chính khoa học chính là bảo vệ sự công bằng của cả hệ thống.
