AI nội soi phát hiện ung thư: bước tiến lớn nhưng không phải phép màu
AI nội soi phát hiện ung thư là việc dùng thuật toán phân tích hình ảnh nội soi đường tiêu hoá theo thời gian thực, tự động nhận diện những vùng nghi ngờ tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư mà mắt thường dễ bỏ sót, sau đó đưa ra cảnh báo để bác sĩ xem xét kỹ hơn trước khi quyết định chẩn đoán và điều trị. Trong bối cảnh ung thư dạ dày, đại trực tràng vẫn được phát hiện muộn ở nhiều người bệnh, đây là một bước tiến đáng kể về chẩn đoán hình ảnh AI, nhưng không phải phép màu thay thế kinh nghiệm lâm sàng. Sáng 16/10, một bệnh viện đa khoa tại Cà Mau tổ chức hội thảo về “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nội soi phát hiện và điều trị sớm ung thư đường tiêu hoá”, cho thấy hệ thống này đang đi từ nghiên cứu sang thực hành lâm sàng. Câu hỏi không còn là “có nên dùng AI hay không”, mà là “dùng thế nào để hỗ trợ bác sĩ mà không làm lu mờ vai trò con người”.
Vì sao AI nội soi nhìn được những gì mắt người dễ bỏ qua?
Trong nội soi tiêu hoá, bác sĩ phải quan sát hàng nghìn khung hình liên tiếp, trong khi tổn thương tiền ung thư có thể chỉ là một vùng niêm mạc đổi màu rất nhẹ hoặc một polyp nhỏ nằm khuất trong nếp gấp. Các báo cáo tại hội thảo ở Cà Mau nhấn mạnh AI giúp phát hiện tổn thương sớm, nâng cao độ chính xác trong nội soi và tối ưu hoá quá trình chẩn đoán. Nói cách khác, thuật toán giống như một “cặp mắt thứ hai” không mệt mỏi, rà quét từng pixel hình ảnh để tìm bất thường. Ở lĩnh vực chẩn đoán hình ảnh AI rộng hơn, các hệ thống đã chứng minh khả năng nhận diện những bất thường nhỏ trên CT, MRI, từ xuất huyết não lượng ít đến ổ nhồi máu rải rác, rồi đưa ra cảnh báo sớm cho bác sĩ. Một câu nói đáng nhớ từ hội nghị khoa học là: AI có thể làm việc liên tục kể cả trong đêm, khi khả năng tập trung của con người giảm đi. Đây chính là lợi thế giúp công nghệ góp phần phát hiện tổn thương sớm thay vì chờ đến khi bệnh biểu hiện nặng.
Tốc độ và cảnh báo sớm: lợi ích thực tế cho người bệnh
Điểm mạnh dễ thấy nhất của AI nội soi phát hiện ung thư là rút ngắn thời gian đọc hình và đưa ra cảnh báo sớm. Trong các ca nội soi đường tiêu hoá, hệ thống có thể đánh dấu vùng nghi ngờ ngay khi ống soi đi qua, buộc bác sĩ dừng lại quan sát kỹ, sinh thiết hoặc ghi nhận để theo dõi. Điều này đặc biệt quan trọng khi khối lượng công việc lớn, bác sĩ phải nội soi liên tục trong ngày. Ở mảng chẩn đoán hình ảnh AI khác, công nghệ đã được dùng để nhận diện nốt bất thường trong sàng lọc ung thư phổi, phân tích kích thước, bờ tổn thương, dấu hiệu xâm lấn rồi gợi ý nguy cơ ác tính để bác sĩ đánh giá thêm. Với ung thư vú, AI cũng hỗ trợ nhận diện hình ảnh bất thường trên X-quang tuyến vú. Những ứng dụng này cho thấy một thực tế: người bệnh hưởng lợi khi tổn thương được phát hiện sớm hơn, nhưng lợi ích chỉ trọn vẹn nếu bác sĩ sử dụng cảnh báo như một nguồn tham khảo, không phải “phán quyết cuối cùng”.
Sai lệch thuật toán: khi AI trở thành nguy cơ thay vì cứu cánh
Sự hấp dẫn của AI nằm ở độ chính xác cao trong nhiều nghiên cứu, nhưng chính điều này dễ khiến bác sĩ trẻ và bệnh viện kỳ vọng quá mức. Các chuyên gia cảnh báo AI có thể nhận diện nhầm hình ảnh không phải tổn thương bệnh lý, tạo ra kết quả dương tính giả. Trong nội soi tiêu hoá, điều đó đồng nghĩa với việc người bệnh bị chỉ định thêm xét nghiệm, sinh thiết, thậm chí can thiệp không cần thiết, kéo theo lo lắng và chi phí. Ngược lại, nếu thuật toán bỏ sót tổn thương nhỏ, bác sĩ quá tin vào màn hình mà lơ là quan sát trực tiếp, nguy cơ chẩn đoán sai càng lớn. Một nhóm nghiên cứu về trợ lý AI trong khám bệnh cột sống ghi nhận tỷ lệ kết quả chống chỉ định và có thể gây nguy hại cho người bệnh vào khoảng 7% trong hơn một triệu lượt khám. Con số này là lời nhắc rõ ràng: sai lệch thuật toán không phải chuyện hiếm, và bất kỳ hệ thống AI nội soi phát hiện ung thư nào cũng phải được kiểm chứng nghiêm ngặt trước khi đưa vào thực hành rộng rãi.
Bác sĩ vẫn là người quyết định: AI phải đứng đúng vai trò công cụ
Điểm chung của cả hội thảo nội soi tiêu hoá tại Cà Mau lẫn hội nghị AI trong y tế là một thông điệp: bác sĩ vẫn giữ vai trò quyết định. AI nội soi phát hiện ung thư, chẩn đoán hình ảnh AI hay bất kỳ công cụ thông minh nào chỉ nên được xem là trợ lý, không phải “ông thầy” thay thế kinh nghiệm lâm sàng. Nếu người sử dụng không đủ kiến thức để nhận diện kết quả bất hợp lý, gợi ý của máy rất dễ dẫn dắt quyết định thay vì chỉ là nguồn tham khảo. Lãnh đạo bệnh viện ở Cà Mau nhìn nhận ứng dụng AI trong nội soi là bước tiến quan trọng, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là nâng cao chất lượng chẩn đoán, điều trị và chăm sóc sức khoẻ người dân, chứ không phải chạy theo công nghệ. Trong thời gian tới, bệnh viện dự định tiếp tục phát triển chuyên môn nội soi tiêu hoá, tăng cường phát hiện sớm tổn thương tiền ung thư và ung thư đường tiêu hoá, song song với việc xây dựng khung quản trị rủi ro và hướng dẫn thực hành tốt AI như các cơ quan quản lý quốc tế đang làm. Kết luận rõ ràng: AI càng mạnh, trách nhiệm kiểm chứng của bác sĩ càng lớn.
