Tuổi già trên sân khấu: khi sự nghiệp không có đường hạ cánh
Nữ nghệ sĩ lớn tuổi tiếp tục biểu diễn ở tuổi cao là hiện tượng những người phụ nữ làm nghề biểu diễn buộc phải duy trì sự nghiệp dài hạn ca sĩ và diễn viên dù sức khỏe suy giảm, không có lương hưu và thiếu an sinh, để vừa nuôi sống bản thân vừa duy trì sợi dây gắn kết với khán giả và đồng nghiệp trong giai đoạn cuối đời. Đây không chỉ là câu chuyện yêu nghề, mà còn phơi bày khoảng trống của hệ thống bảo hiểm xã hội với nghệ sĩ không lương hưu. Nhiều nữ ca sĩ tuổi 50+ chọn cách đứng trên sân khấu thay vì nghỉ hưu, vì nếu dừng lại đồng nghĩa với mất thu nhập lẫn danh tính nghề nghiệp. Điều này khiến “nghỉ hưu” trở thành khái niệm xa lạ, còn sân khấu là nơi họ vừa sống, vừa già, vừa chống chọi với những cơn đau bệnh.
Hồng Nga: biểu diễn ở tuổi cao giữa khoảng trống lương hưu
Câu chuyện rõ nhất về nghệ sĩ không lương hưu là trường hợp Hồng Nga. Bà bước vào tuổi 70 nhưng vẫn chọn biểu diễn ở tuổi cao, không phải vì danh mà vì miếng cơm và tình nghề. Năm 2018, khi đã 73 tuổi, Hồng Nga tổ chức liveshow “Nếu có yêu tôi” tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, TPHCM. Trong chương trình, bà tái hiện các vai diễn “Người mẹ thời đại”, “Duyên kiếp”, “Nửa đời hương phấn” và dùng toàn bộ doanh thu còn lại sau chi phí để hỗ trợ nghệ sĩ khó khăn. Đó là lựa chọn đầy mâu thuẫn: người không có lương hưu ổn định lại mang phần thu nhập ít ỏi chia cho đồng nghiệp.
Trong giai đoạn 2018-2022, bà liên tục tham gia các chương trình cải lương, tổ chức liveshow, lưu diễn nước ngoài và đóng MV. Đầu năm 2020, nữ nghệ sĩ vẫn chạy show và lưu diễn tại Mỹ, Pháp, Australia, rồi mắc kẹt vì dịch COVID-19 sau khi đưa con gái sang Mỹ. Dù chương trình ở quê nhà bị hoãn khoảng 7 tháng vì dịch, bà vẫn trở về, tập luyện để tái xuất. Tháng 1.2022, Hồng Nga làm minishow “Kiếp cầm ca” dài khoảng 3 giờ, hát trực tiếp ba vai khác nhau, hội ngộ NSND Minh Vương, NSƯT Vũ Linh, Thanh Hằng, Tú Sương, Hữu Quốc, Bình Tinh. Ở tuổi này, nhiều người đã nghỉ ngơi, nhưng bà vẫn “chạy show” như nghệ sĩ trẻ.
Không có khoản lương hưu ổn định, thu nhập của Hồng Nga trong những năm còn hoạt động chủ yếu đến từ cát-sê biểu diễn và sự hỗ trợ của gia đình. Đó là bức tranh trần trụi về một sự nghiệp dài hạn ca sĩ và nghệ sĩ cải lương: càng lớn tuổi càng phụ thuộc vào sức khỏe để kiếm tiền. Tháng 9.2022, bà vẫn xuất hiện trong MV “Đời người - Ở hiền gặp lành”, vào vai người mẹ nghèo, và cho biết phải tập hát mỗi ngày để giữ giọng và tránh hụt hơi. Ngay cả khi đã có dấu hiệu quên lời, phải nhờ nghệ sĩ Gia Bảo đứng gần nhắc tuồng, giọng hát của bà vẫn khỏe và cách diễn vẫn đầy cảm xúc. Đó là biểu tượng đẹp, nhưng cũng là lời nhắc đau lòng về việc người nghệ sĩ phải “cày” đến khi trí nhớ suy giảm rõ rệt.
“Phi đội già” của Nhà hát Tuổi trẻ: tái định nghĩa trung niên trên sân khấu
Nếu Hồng Nga cho thấy sự bền bỉ đơn độc, thì nhóm sáu nữ nghệ sĩ từng gắn bó với Nhà hát Tuổi trẻ lại minh họa một mô hình khác: cùng nhau kéo dài tuổi nghề. Trên nền giai điệu “Tự do như cơn gió”, sáu người phụ nữ trong những bộ trang phục rực rỡ cùng hát, nhún nhảy và vui đùa trước ống kính. Họ bị gọi đùa là “phi đội già”, nhưng trong khung hình là sáu tâm hồn trẻ trung; khán giả bình luận “Sao các cô lại có nhiều năng lượng thế” hay “Ước gì được như nhóm các chị, vui vẻ, yêu đời”. Ở tuổi trung niên, trang phục của các nữ nghệ sĩ vẫn rất ấn tượng, trẻ trung, cho thấy nữ ca sĩ tuổi 50+ và diễn viên kịch hoàn toàn có thể giữ hình ảnh sống động mà không phải “ẩn mình” vì tuổi tác.
Nhóm bạn gồm NSND Lê Khanh, NSND Ngọc Huyền, NSƯT Ngọc Bích, cùng các nghệ sĩ Tú Oanh, Khánh Huyền, Như Trang, đều từng gắn bó với Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam. Họ gặp nhau trong phòng tập, sau cánh gà, trên những chuyến lưu diễn kéo dài hàng tháng; cùng ăn, ở, di chuyển trong nhiều điều kiện khác nhau và chia sẻ niềm vui khi vở diễn được đón nhận. Chính đời sống đoàn đã tạo nên một dạng “bảo hiểm xã hội” phi chính thức: sự nâng đỡ nhau qua những lúc mệt mỏi, chăm sóc nhau khi sức khỏe không còn như trước. Chỉ khi nhịp công việc thưa dần, họ mới có nhiều thời gian trở về bên nhau, bằng các cuộc hẹn cà phê, bữa cơm, chuyến đi Mộc Châu, Hội An, Đà Nẵng, Hàn Quốc… để nối dài một tình thân bắt đầu từ sân khấu.
Trong hành trình nghệ thuật kéo dài gần nửa thế kỷ, NSND Lê Khanh đã hóa thân vào hàng trăm nhân vật, từ Lý Chiêu Hoàng trong “Rừng trúc”, Đan Thiềm trong “Vũ Như Tô”, Thúy trong “Bến bờ xa lắc” đến Juliet trong “Romeo và Juliet”. Bà còn giành giải Nữ diễn viên chính xuất sắc với vai Lý Lệ Hà trong “Gái già lắm chiêu V” tại Liên hoan Phim Việt Nam lần thứ 22. NSND Ngọc Huyền được nhớ tới qua “Đứa con tôi”, “Romeo và Juliet”, “Mùa hạ cuối cùng”, “Lời thề thứ 9”. NSƯT Ngọc Bích từng là gương mặt nổi bật của Nhà hát Kịch Việt Nam trước khi sang Nhà hát Tuổi trẻ, cho thấy độ rộng nghề nghiệp từ chính kịch đến chuỗi hài “Đời cười”. Mỗi sự nghiệp dài như vậy đều là câu trả lời cho định kiến rằng phụ nữ, đặc biệt là nữ ca sĩ tuổi 50+, phải dừng lại khi nhan sắc và sức bền không còn như trước.
Khi sức khỏe và trí nhớ giảm sút: đâu là điểm dừng cho người nghệ sĩ?
Vấn đề là: nếu hệ thống không đặt ra một đường hạ cánh an toàn, người nghệ sĩ sẽ dừng lại ở đâu? Với Hồng Nga, câu trả lời đến muộn và đầy bi kịch. Từ đầu năm 2023, bà gần như ngừng hoạt động nghệ thuật. Đến năm 2024, sức khỏe và trí nhớ của Hồng Nga suy giảm rõ rệt, có lúc bà không nhận ra một số đồng nghiệp đến thăm, nhưng khi nghe giai điệu quen thuộc vẫn có thể hát theo đúng nhịp. Đó là hình ảnh ám ảnh: ký ức đời thường mờ dần, nhưng ký ức sân khấu thì bám chặt. Trong các năm 2025-2026, nhiều nghệ sĩ như Lê Thiện, Bảo Quốc, Phượng Liên, Phi Phụng, Phương Dung đã đến thăm bà. Những chuyến thăm đó giống như nghi thức tiễn đưa một thế hệ đã sống trọn với nghề, nhưng không được hệ thống an sinh tiễn bằng một chế độ hưu trí tử tế.
Nhóm sáu nữ nghệ sĩ của Nhà hát Tuổi trẻ cũng đang bước dần vào giai đoạn mà sức khỏe trở thành yếu tố quyết định. Dù mỗi người lựa chọn một nhịp sống khác nhau, ký ức nghề nghiệp vẫn là sợi dây gắn kết họ. Trong các đoạn video đời thường, danh hiệu và vai diễn lùi lại; hiện lên là sáu người bạn có thể trêu đùa, làm dáng rồi cùng bật cười. Họ lựa chọn cách kết thúc khác: không tuyên bố giải nghệ ồn ào, mà giảm dần lịch diễn, chuyển sang những hoạt động nhẹ hơn như giao lưu, du lịch, giữ liên lạc với khán giả qua mạng xã hội. Nhưng dù chọn cách rút lui mềm, họ vẫn không có một khung an sinh chính thức đảm bảo cuộc sống khi không còn đứng trên sân khấu. Những người phụ nữ này buộc phải tự vẽ ra mô hình “bán nghỉ hưu”, vừa làm vừa dưỡng, vì nếu dừng hẳn, khoảng trống kinh tế và tinh thần sẽ quá lớn.
Tái định nghĩa sự nghiệp cuối đời cho nữ ca sĩ Việt
Nhìn từ Hồng Nga và các nghệ sĩ Nhà hát Tuổi trẻ, có thể thấy các nữ nghệ sĩ đang tự tái định nghĩa sự nghiệp trong giai đoạn cuối đời. Không có khoản lương hưu ổn định, thu nhập chủ yếu đến từ cát-sê và sự hỗ trợ gia đình, nên họ buộc phải kéo dài thời gian làm nghề. Đây là mô hình nguy hiểm nếu nhìn dưới góc độ an sinh, nhưng lại là minh chứng sống động cho sức bền nghề nghiệp. Một trong những câu chuyện đáng trích dẫn là: “Trong hành trình nghệ thuật kéo dài gần nửa thế kỷ, NSND Lê Khanh đã hóa thân vào hàng trăm nhân vật”. Con số “gần nửa thế kỷ” không chỉ là niềm tự hào, mà còn là lời nhắc rằng sự nghiệp dài hạn ca sĩ và diễn viên hiện nay vẫn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào sức khỏe cá nhân, không có lưới an toàn.
Điều cần thay đổi không phải là lòng yêu nghề của những phụ nữ này – thứ đã được chứng minh đủ đầy – mà là cấu trúc bảo vệ họ. Nếu nghệ sĩ không lương hưu vẫn phải biểu diễn ở tuổi cao để sống, thì đó là thất bại của hệ thống, không phải lựa chọn lãng mạn. Đồng thời, xã hội cũng cần thay đổi cách nhìn với nữ ca sĩ tuổi 50+ và các diễn viên trung niên: họ không phải “bản sao mờ nhạt” của chính mình thời trẻ, mà là những nghệ sĩ đủ trải nghiệm để kể những câu chuyện sâu sắc hơn. Kết luận công bằng nhất cho thế hệ này là: họ xứng đáng được lựa chọn tiếp tục đứng trên sân khấu vì yêu nghề, chứ không vì bị ép bởi nỗi lo miếng ăn. Muốn vậy, bảo hiểm xã hội và các quỹ hỗ trợ nghề phải coi nghệ sĩ nữ lớn tuổi là một ưu tiên thực sự, chứ không chỉ là chủ đề gây xúc động nhất thời.
