Học STEAM thực tế: không chỉ là phong trào mà là cách học mới
Học STEAM thực tế là cách tổ chức trải nghiệm học tập nơi học sinh kết nối khoa học, công nghệ, kỹ thuật, nghệ thuật và toán học với các tình huống đời sống, thông qua làm dự án, tương tác với thiên nhiên, thử nghiệm công nghệ giáo dục và hợp tác với cộng đồng để tạo ra sản phẩm và giải pháp cụ thể. Hiện nay, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, robot và tự động hóa đang len sâu vào học tập, lao động và cuộc sống. Nếu trường học vẫn chỉ dừng ở bài giảng, trẻ sẽ tụt lại phía sau. Điều đáng mừng là nhiều trường ở Việt Nam đã chuyển hướng: thay vì dạy để thuộc, họ dạy để làm. Ở các chương trình STEAM Robotics, học sinh được làm quen với lập trình qua những mô hình gần gũi đời sống, rồi biến ý tưởng thành sản phẩm công nghệ cụ thể. Đó không phải cuộc chơi xa xỉ, mà là “phòng thí nghiệm” kỹ năng cho thế hệ lớn lên trong kỷ nguyên số.
Robot bước vào trường học: công nghệ giáo dục phải gắn với giải quyết vấn đề
Khi học sinh phường Hoa Lư tham gia chương trình trải nghiệm STEAM Robotics do Viện Nghiên cứu thiết kế trường học thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức, điều quan trọng không phải là robot trông có “xịn” hay không, mà là các em học được gì từ việc lắp ráp, thử nghiệm, thất bại rồi sửa lại. Trải nghiệm các mô hình Robotics khiến học sinh hào hứng và khơi dậy đam mê sáng tạo khoa học, nhưng nếu chỉ dừng ở đồ chơi công nghệ thì sẽ lãng phí. Điểm đáng chú ý là chương trình kết nối nhà trường, gia đình, xã hội và các đơn vị chuyên môn để cùng phát triển năng lực cho thế hệ trẻ. Lãnh đạo Tỉnh đoàn, Viện, Trung tâm Thanh thiếu nhi, phụ huynh và học sinh cùng có mặt tại sự kiện, rồi Trung tâm Thanh thiếu nhi tỉnh ký kết chương trình đào tạo STEAM Robotics với Viện và doanh nghiệp công nghệ. Đây là cách công nghệ giáo dục trở thành hệ sinh thái chứ không phải một tiết học đơn lẻ.
Vườn rau trường học: lớp học STEM sống động giữa lòng đô thị
Nếu phòng robot cho trẻ chạm vào công nghệ, thì vườn rau trường học cho trẻ chạm vào đất, nước và nhịp sống tự nhiên. Tại một tiểu học ở phường Vĩnh Hội, giáo viên và học sinh cùng tạo nên mô hình vườn rau như một dự án STEM: thầy cô trộn đất, gieo hạt, gắn nhãn từng luống cho từng lớp để theo dõi; học sinh luân phiên tưới nước, nhổ cỏ, ghi chép dữ liệu chiều cao cây, số lá mỗi tuần. Trong một năm học, vườn thường có 5 vụ thu hoạch với các loại rau khác nhau, trung bình khoảng 50 kg mỗi vụ. Rau được đóng gói, dán nhãn, tổ chức “Ngày bán rau” cho phụ huynh, mang lại khoảng 28.000.000 đồng mỗi năm để các lớp dành tiết kiệm hỗ trợ bạn khó khăn. Đây là ví dụ rõ ràng cho dạy học qua dự án: trẻ dùng kiến thức khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán để giải quyết bài toán trồng rau sạch, tính sản lượng, ghi số liệu. Như hiệu trưởng Phạm Thúy Hà nhận xét, những vườn rau nhỏ giữa lòng thành phố đã trở thành cầu nối trẻ với thiên nhiên, nuôi dưỡng cảm xúc tích cực, giảm căng thẳng và tạo ra một “trường học hạnh phúc”.
Lớp học Mini Cinema và thông điệp: sản phẩm STEAM chỉ là điểm khởi đầu
Trong một tiết học STEAM chủ đề “Mini Cinema” ở lớp 4/1, mô hình công nghệ giáo dục được đẩy xa hơn: học sinh không chỉ lắp ghép mà còn thiết kế, kể chuyện, hợp tác để tạo nên một sản phẩm có ý nghĩa. Tiết học này được đoàn giảng viên từ một trường đại học sư phạm Nhật Bản, trường đại học sư phạm tại Thành phố Hồ Chí Minh và đại diện một cơ quan hợp tác quốc tế đến dự, song hành với chuyến thăm vườn rau và trao đổi về giáo dục STEAM. Thông điệp các chuyên gia gửi lại rất rõ: thành công của một bài học STEAM không nằm ở vẻ đẹp hay chất lượng sản phẩm, mà ở việc đạt được mục tiêu giáo dục, mức độ tham gia và không khí hợp tác mà giáo viên và học sinh cùng tạo ra. Trong cuộc thảo luận, có nhận định rằng sản phẩm STEAM không phải điểm kết thúc, mà là điểm khởi đầu cho những điều tốt đẹp khác trong trường. Khi trẻ được khuyến khích đặt câu hỏi, thảo luận, sáng tạo, thì mọi mô hình – từ rạp phim mini đến vườn rau – đều trở thành bàn đạp cho tư duy mở rộng.
Hợp tác đa bên để xây dựng văn hóa STEAM bền vững
Điểm chung của những câu chuyện trên là không trường nào đi một mình. Ở cấp địa phương, chương trình STEAM Robotics có sự tham dự của lãnh đạo Tỉnh đoàn, Viện Nghiên cứu thiết kế trường học, Trung tâm Thanh thiếu nhi và đông đảo phụ huynh, học sinh. Việc ký kết đào tạo STEAM Robotics giữa Trung tâm Thanh thiếu nhi, Viện và doanh nghiệp công nghệ là bước đi chiến lược để tạo nguồn lực và chuyên môn dài hạn. Ở cấp rộng hơn, một dự án đào tạo giáo viên nòng cốt về STEAM được triển khai thông qua hợp tác giữa một trường đại học sư phạm tại Nhật Bản và một trường đại học sư phạm ở Thành phố Hồ Chí Minh, với sự hỗ trợ của một cơ quan hợp tác quốc tế và phê duyệt của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Mục tiêu của dự án là xây dựng văn hóa giáo dục STEAM bền vững trong các trường tiểu học, nơi học sinh được khuyến khích đặt câu hỏi, hợp tác và sáng tạo. Dự án nhấn mạnh cách thiết kế cùng nhau (co-design) giữa hai bên để mô hình phù hợp bối cảnh và nhu cầu thực tế, góp phần cải cách giáo dục và xây dựng hệ sinh thái STEAM lấy giáo viên làm trung tâm. Nếu các địa phương biết tận dụng những hợp tác kiểu này, học STEAM thực tế sẽ không còn là vài buổi ngoại khóa, mà trở thành phần tự nhiên của mọi ngày đi học.
