Phán quyết CNIPA: cú hích pháp lý cho ống kính thứ ba Z-mount
Phán quyết tuyên vô hiệu bằng sáng chế ống kính liên quan đến ngàm Z-mount Nikon tại Trung Quốc là quyết định của Cục Sở hữu trí tuệ Quốc gia Trung Quốc (CNIPA) sau khi Viltrox nộp yêu cầu xem xét, và sự kiện này đang được giới nhiếp ảnh đánh giá là bước ngoặt có thể thay đổi cách các hãng máy ảnh kiểm soát hệ sinh thái mirrorless của mình. CNIPA đã tuyên bố một bằng sáng chế liên quan đến ngàm Z-mount Nikon hoàn toàn không còn hiệu lực, trao cho Viltrox chiến thắng lớn trong tranh chấp pháp lý giữa hai bên. Trước đó, hồi tháng 1 Nikon khởi kiện Viltrox tại Trung Quốc, cáo buộc vi phạm sở hữu trí tuệ về công nghệ ngàm Z-mount, nhưng hội đồng xét xử kết luận các bằng sáng chế này không đủ tính mới để được bảo hộ. Về mặt pháp lý, Nikon vẫn có ba tháng để kháng cáo lên tòa sở hữu trí tuệ Bắc Kinh, song ít nhất tại Trung Quốc, một lớp bảo vệ quan trọng cho ngàm Z-mount Nikon đã bị gỡ bỏ.
Vì sao bằng sáng chế ngàm Z-mount Nikon bị xem là thiếu sáng tạo?
Trọng tâm vụ việc nằm ở cách Nikon mô tả ngàm Z-mount như một thiết kế mang "tính sáng tạo" trong đơn xin bảo hộ bằng sáng chế ống kính, bao gồm bố trí bốn ngàm bayonet, góc giữa các lẫy khóa và vị trí chân tiếp xúc điện tử nhằm chống lắp sai, bảo vệ tiếp điểm và tăng khả năng chịu va đập. Về lý thuyết, đó là cách hãng chứng minh ngàm Z-mount Nikon khác biệt và đáng được bảo hộ độc quyền. Tuy nhiên, Viltrox đã phản công bằng cách yêu cầu CNIPA xem xét tính hợp lệ của bằng sáng chế này vào tháng 12, lập luận rằng thiết kế nói trên không vượt khỏi khả năng tư duy bình thường của một kỹ sư trong lĩnh vực ngàm ống kính. Họ cung cấp ba tài liệu bằng sáng chế trước đó ở Mỹ, Trung Quốc và Nhật mô tả các ngàm bayonet, tiếp điểm và cơ chế chống lắp sai tương tự. Hội đồng CNIPA đồng ý rằng khác biệt giữa thiết kế Nikon và các tài liệu trước đó chỉ là những lựa chọn hiển nhiên, như dùng bốn lẫy ngàm thay vì ba, nên kết luận bằng sáng chế thiếu bước sáng tạo và bị vô hiệu toàn bộ.
Tác động với Viltrox và các nhà sản xuất ống kính thứ ba Z-mount
Chiến thắng của Viltrox cho thấy thế hệ nhà sản xuất ống kính thứ ba Z-mount đang bước vào giai đoạn tự tin hơn, không còn chỉ đứng ở vai trò làm adapter mà đã trở thành những cái tên có thể thách thức trực tiếp chiến lược sở hữu trí tuệ của hãng máy ảnh. Viltrox vốn đã xây dựng danh mục ống kính autofocus ngàm Z khá phong phú, và trong suốt quá trình tranh chấp, hãng vẫn đều đặn giới thiệu sản phẩm mới, gần đây là ống kính AF 26mm f/2.8 EVO cho Sony E và Nikon Z. Về thực tế thị trường, phán quyết không biến Trung Quốc thành "miền Tây hoang dã" cho mọi thiết kế Viltrox Z-mount, nhưng nó loại bỏ một trong những vũ khí pháp lý mà Nikon dùng để gây sức ép với ống kính thứ ba trong phạm vi nước này. Người dùng ngàm Z-mount Nikon tại Trung Quốc vì thế có lý do kỳ vọng nguồn cung ống kính thứ ba Z-mount đa dạng hơn, từ các prime giá dễ tiếp cận cho đến ống kính cine, nhất là khi Viltrox và các hãng Trung Quốc khác vốn rất nhanh nhạy với nhu cầu thị trường.
Cuộc cạnh tranh hệ sinh thái mirrorless: Nikon có chịu mở cửa như Sony?
Phán quyết CNIPA chạm tới câu hỏi lớn: trong hệ sinh thái mirrorless, các hãng máy ảnh nên kiểm soát ngàm chặt đến đâu. Sony đã chọn hướng công bố đặc tả cơ bản của E-mount cho đối tác vượt qua quy trình thẩm định, xây dựng danh sách hãng được cấp phép gồm những tên tuổi như ZEISS, Cooke, SIGMA, Tamron, Samyang và Cosina, qua đó vừa giữ quyền kiểm soát vừa khuyến khích hệ sinh thái ống kính thứ ba phát triển. Canon lại giữ RF-mount rất kín và chỉ mới nới lỏng cho một số ống kính được cấp phép, trong khi Nikon đến nay chưa có danh sách đối tác ngàm Z-mount Nikon hay tài liệu ngàm Z-mount công khai tương tự. Theo quan điểm xuất phát từ giới làm phim, ống kính được cấp phép chính thức luôn là khoản đầu tư an toàn hơn về lâu dài so với ống kính không được cấp phép, dù ống kính thứ ba có thể hấp dẫn về giá và tính năng. Mô hình đối tác E-mount cho thấy cấp phép và hệ sinh thái third-party mạnh không loại trừ nhau, mà có thể bổ trợ, đây là hướng mà nhiều người kỳ vọng Nikon sẽ cân nhắc cho ngàm Z-mount nếu muốn cạnh tranh dài hạn với E-mount và RF-mount.
Tương lai ngàm Z-mount Nikon: cơ hội tăng trưởng hay nguy cơ mất kiểm soát?
Về ngắn hạn, Nikon vẫn có ba tháng để kháng cáo phán quyết lên tòa sở hữu trí tuệ Bắc Kinh và có thể dựa vào các bằng sáng chế khác liên quan đến hệ thống Z, từ giao thức điện tử đến hoạt động autofocus, vốn không bị ảnh hưởng trực tiếp bởi quyết định hiện tại. Song xét về dài hạn, câu hỏi không phải là bảo vệ từng bằng sáng chế ống kính, mà là định hình lại chiến lược licensing cho ngàm Z-mount Nikon. Nếu Nikon tiếp tục giữ ngàm Z-mount đóng, hãng sẽ phụ thuộc phần lớn vào danh mục ống kính của chính mình, trong khi người dùng mirrorless ngày càng quen với sự linh hoạt mà hệ sinh thái E-mount mang lại. Ngược lại, một cơ chế cấp phép rõ ràng cho ống kính thứ ba Z-mount – bao gồm các tên tuổi như Viltrox vốn đã chứng minh được năng lực kỹ thuật – có thể biến hệ Z thành nền tảng mở, tăng tốc độ tăng trưởng và đa dạng lựa chọn cho người dùng. Kịch bản lành mạnh nhất cho hệ sinh thái mirrorless nói chung có lẽ không phải tự do tuyệt đối, mà là sự thỏa thuận licensing minh bạch giữa Nikon và các nhà sản xuất ống kính thứ ba, nơi quyền sở hữu trí tuệ được tôn trọng nhưng không bóp nghẹt sáng tạo.
