Phim AI, phim ngắn trên không gian mạng: vì sao phải siết quản lý ngay lúc này?
Quản lý phim AI và phim ngắn trên không gian mạng là việc xây dựng và thực thi khung pháp lý điện ảnh để kiểm soát việc sản xuất, phân loại, phổ biến và xử lý nội dung AI vi phạm, nhằm bảo vệ người dùng trước các video có hình ảnh động được tạo bằng công nghệ mới nhưng mang nội dung xấu độc, gây nghiện hoặc trái pháp luật. Luật Điện ảnh 2022 đã đưa hoạt động phổ biến phim trên không gian mạng vào phạm vi điều chỉnh, với định nghĩa phim tại khoản 2 điều 3 và quy định rõ chủ thể được quyền phổ biến, nghĩa vụ phân loại phim tại điều 21. Tuy nhiên, sự bùng nổ phim ngắn, video AI trên mạng xã hội khiến khoảng cách giữa tốc độ công nghệ và tốc độ quản lý ngày càng lớn. Khi nội dung có thể được tạo và lan truyền trong vài phút, nếu không siết quản lý phim AI, người dùng – đặc biệt là giới trẻ – sẽ trở thành “chuột bạch” cho những thử nghiệm nội dung không kiểm soát.
Cục Điện ảnh tăng tốc: kiểm tra, gỡ phim sai phạm trong vài giờ nhưng vẫn chạy sau thực tế
Tín hiệu tích cực là cơ quan quản lý không đứng ngoài cuộc. Phó Cục trưởng Cục Điện ảnh Đỗ Quốc Việt khẳng định tất cả tác phẩm điện ảnh phổ biến trên không gian mạng, dù là phim ngắn hay phim ứng dụng công nghệ AI, đều phải tuân thủ nghiêm các quy định pháp luật về điện ảnh. Thời gian qua, Cục đã kiểm tra hoạt động phổ biến phim trên mạng, xử lý một số nền tảng và tác phẩm vi phạm, trong đó có yêu cầu gỡ bỏ phim "My Stubborn: Sao anh bảo không thích trẻ con" và một số phim khác; đáng chú ý, có trường hợp được xử lý và gỡ bỏ chỉ sau hơn 2 giờ làm việc. Đây là minh chứng rằng khi có cơ chế phối hợp, bộ máy hoàn toàn có thể phản ứng nhanh. Nhưng chính Cục Điện ảnh cũng thừa nhận lượng phim và nội dung đưa lên mạng quá lớn khiến việc phát hiện, xử lý vi phạm rất khó khăn. Nói cách khác, chúng ta đang chữa cháy hiệu quả ở vài điểm nóng, nhưng chưa kiểm soát được cả cánh rừng nội dung số.
Nỗi lo video AI xấu độc: khoảng trống giữa luật và đời sống số của giới trẻ
Điểm đáng chú ý nhất không nằm ở vài bộ phim bị gỡ, mà ở tâm trạng bất an của xã hội. Trong báo cáo công tác dân nguyện, cử tri và nhân dân cảnh báo các video AI ngắn trên mạng xã hội đang tạo tâm lý gây nghiện, ảnh hưởng tiêu cực đến tư tưởng, hành động người dùng, khả năng tập trung và thói quen sử dụng điện thoại, đặc biệt với thế hệ trẻ. Đây là lời nhắc rằng nội dung AI vi phạm không chỉ là chuyện thuần túy pháp lý, mà là vấn đề sức khỏe tinh thần và văn hóa. Trong khi đó, không phải mọi nội dung hình ảnh động đều thuộc phạm vi Luật Điện ảnh, mà chỉ những sản phẩm được xác định là phim theo khoản 2 điều 3. Khoảng giao thoa giữa phim, video giải trí ngắn và nội dung do AI tạo ra đang là vùng xám: dễ bị nhà sản xuất lợi dụng để lách quy định, còn người dùng thì gần như không có công cụ tự bảo vệ ngoài việc "tự biết chọn lọc".
Khung pháp lý điện ảnh đã có, nhưng cần “bản nâng cấp AI” và cơ chế đồng quản trị
Về mặt văn bản, Luật Điện ảnh 2022 đã tính đến xu hướng gia tăng phim trên môi trường mạng, giao trách nhiệm phân loại trước khi phổ biến cho các chủ thể đủ điều kiện, đồng thời đặt cơ chế kiểm tra, giám sát của Nhà nước. Cục Điện ảnh cho biết sau khi các nội dung sửa đổi liên quan được ban hành, cơ quan này sẽ tiếp tục rà soát, điều chỉnh nghị định, thông tư, nhất là quy định về thẩm định, phân loại phim. Với phim sử dụng công nghệ AI, cơ quan quản lý thừa nhận đây là lĩnh vực đang phát triển, công nghệ chưa hoàn thiện có thể tạo ra nội dung không như mong muốn, không phù hợp hoặc vi phạm pháp luật, nên cần tăng cường kiểm tra, kiểm soát trước và sau khi phổ biến, phối hợp với các cơ quan báo chí, an ninh mạng và đơn vị liên quan để kịp thời xử lý vi phạm. Nói cách khác, khung pháp lý điện ảnh đã có nền, nhưng vẫn thiếu một “bản nâng cấp AI” đủ chi tiết về trách nhiệm thuật toán, truy vết nguồn gốc nội dung và chế tài với nền tảng chậm gỡ bỏ nội dung vi phạm.
Từ siết chặt đến quản trị thông minh: không thể chỉ trông vào cơ quan quản lý
Một hệ thống quản lý phim AI hiệu quả không thể chỉ dựa vào kiểm tra và gỡ bỏ sau khi vi phạm đã lan truyền. Số liệu dân nguyện cho thấy đã có 855 kiến nghị của cử tri được chuyển đến cơ quan có thẩm quyền, 854 kiến nghị đã được giải quyết, đạt tỷ lệ 99,9% – trong đó có nội dung về video AI xấu độc. Đồng thời, Đoàn Chủ tịch cơ quan mặt trận đã tiếp nhận 44 báo cáo với 2.814 lượt ý kiến, kiến nghị và 2.805 ý kiến qua nền tảng số 24/7. Những con số này cho thấy xã hội đang chủ động lên tiếng; vấn đề là tiếng nói đó có được chuyển hóa thành cơ chế đồng quản trị hay không. Nếu khung pháp lý mới chỉ dừng ở việc giao thêm trách nhiệm cho Cục Điện ảnh mà không buộc nền tảng phải chủ động lọc nội dung, không trao công cụ báo cáo, kiểm soát thời lượng xem cho người dùng, thì việc siết quản lý phim AI sẽ khó đi vào đời sống. Kết luận hợp lý lúc này là: luật phải đi trước công nghệ, nhưng muốn bảo vệ người dùng, đặc biệt là giới trẻ, Nhà nước cần chia sẻ quyền và trách nhiệm với chính các nền tảng và cộng đồng.
