Luật khí hậu phải biến cam kết thành trách nhiệm
Luật khí hậu ASEAN là khuôn khổ pháp lý khu vực nhằm chuyển các cam kết ứng phó biến đổi khí hậu thành nghĩa vụ có thể thực hiện, giám sát và đánh giá, đồng thời bảo vệ con người và môi trường. Đây là thước đo cần thiết cho một chuyển đổi xanh không bỏ lại cộng đồng phía sau. Ngày 30/10, Trường Đại học Luật TP.HCM phối hợp với Trung tâm Luật quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore tổ chức Hội thảo quốc tế ASEAN về biến đổi khí hậu lần thứ 5, với chủ đề định hình cơ chế khí hậu Đông Nam Á thông qua pháp luật quốc tế. Hội thảo diễn ra khi khu vực chịu nhiều sức ép khí hậu và đang hướng tới COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ. Quy mô thảo luận cho thấy vấn đề đã vượt khỏi phạm vi môi trường: ban tổ chức nhận gần 300 bản tóm tắt, chọn 36 báo cáo trình bày tại 7 phiên chuyên đề và một phiên toàn thể. Nhưng giá trị của diễn đàn không nằm ở số phiên; điều quan trọng là liệu ý kiến pháp lý có trở thành chính sách thực tế hay không.
Thị trường carbon cần luật rõ ràng, không chỉ tham vọng xanh
Một thị trường carbon ASEAN đáng tin cậy không thể hình thành nếu mỗi nước định nghĩa, xác minh và công nhận tín chỉ theo cách riêng. Hội thảo bàn về khuôn khổ pháp lý cho thị trường carbon và thương mại xanh, trong đó nghiên cứu xem xét thị trường tín chỉ tại Việt Nam, Indonesia và Thái Lan. Tình trạng thể chế phân tán và đơn vị carbon chưa được định danh pháp lý rõ ràng đang cản trở minh bạch và giao dịch. Các đại biểu đề xuất tiếp cận chuẩn mực quốc tế, tăng tính toàn vẹn của tín chỉ và xây dựng cơ chế công nhận lẫn nhau về kết quả xác minh phát thải trong ASEAN. Hợp tác theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris cũng được xem là hướng ứng phó với Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu. Đây không phải thủ tục kỹ thuật thuần túy: nếu thiếu quy tắc chung, doanh nghiệp xuất khẩu khó chứng minh mức phát thải và khu vực khó tạo được niềm tin vào tín chỉ.
Quyền con người phải đi cùng bảo vệ biển
Nếu luật chỉ đo thành công bằng lượng phát thải giảm, những người chịu tác động trực tiếp sẽ biến thành phần bị bỏ quên của chuyển đổi xanh. Hội thảo xem xét nghĩa vụ quốc gia qua các ý kiến tư vấn của Tòa án Quốc tế về Luật Biển năm 2024 và Tòa án Công lý Quốc tế năm 2025, tập trung vào bảo vệ môi trường biển, ứng phó nước biển dâng, quyền con người và lợi ích của thế hệ tương lai. Đó là nội dung cốt lõi của quyền con người khí hậu: quyền được sống trong môi trường an toàn, ổn định và trách nhiệm không chỉ với người dân hiện tại mà cả các thế hệ sau. Cư dân ven biển, doanh nghiệp nhỏ và làng nghề không thể bị yêu cầu tự gánh toàn bộ chi phí điều chỉnh trước các tiêu chuẩn xanh. Nghiên cứu cảnh báo các cơ sở sản xuất nhỏ có thể bị tổn thương hoặc bị loại khỏi chuỗi cung ứng nếu thiếu hỗ trợ chuyển đổi và nâng cao năng lực tuân thủ. Công bằng vì thế không phải phần phụ của chính sách khí hậu; nó quyết định chính sách có đứng vững hay không.
Hợp tác khu vực là phép thử thực thi
Hội thảo đặt ra hướng đi đúng: dùng pháp luật quốc tế làm điểm tựa cho quản trị khí hậu, nhưng thành công sẽ được quyết định bởi mức độ phối hợp và thực thi giữa các nước. Chuẩn mực chung về xác minh carbon, trách nhiệm bảo vệ biển và cơ chế bảo đảm quyền sẽ giúp ASEAN tránh tình trạng cam kết khu vực nhưng áp dụng rời rạc. Các đại biểu kỳ vọng những nghiên cứu và đề xuất tại diễn đàn sẽ góp phần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, nâng hiệu quả thực hiện cam kết quốc tế và cân bằng phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường, quyền lợi chính đáng của người dân. Đây là việc cần tiếp tục trong tiến trình hướng tới COP31, chứ không thể kết thúc cùng hội thảo. ASEAN cần kết hợp quy tắc chung với hỗ trợ thực chất cho cộng đồng dễ tổn thương và doanh nghiệp nhỏ. Nếu không, thị trường xanh có thể trở thành một hàng rào mới; nếu làm được, luật khí hậu sẽ là nền tảng cho phát triển bền vững và công bằng xã hội.
