Tham vọng doanh thu cần năng lực thực chất
Ngành bán dẫn Việt Nam là hệ sinh thái doanh nghiệp, nhân lực, hạ tầng và công nghệ tham gia vào các công đoạn tạo ra chip và dịch vụ liên quan trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đến năm 2030, ngành đặt mục tiêu đạt doanh thu trên 25 tỷ USD mỗi năm và có hơn 50.000 kỹ sư, nhân lực trình độ đại học trở lên. Đây là đích đến đáng theo đuổi, nhưng doanh thu không thể được tạo ra chỉ bằng cách đếm dự án đầu tư hay số người tốt nghiệp. Nghị quyết 57 xác định bán dẫn là lĩnh vực ưu tiên và nhấn mạnh nguồn nhân lực chất lượng cao, tạo cơ sở chính sách cho bước tiến này. Thước đo quyết định phải là phần giá trị doanh nghiệp trong nước đảm nhận được: có năng lực công nghệ, đáp ứng chuẩn của đối tác và tiến lên những công đoạn có giá trị cao hơn.
Quy mô doanh nghiệp đã tăng từ khoảng 50 đơn vị năm 2023 lên khoảng 100 hiện nay. Đà tăng là tín hiệu tốt, nhưng số lượng tự nó chưa chứng minh năng lực cạnh tranh. Muốn doanh thu bán dẫn bền vững, Việt Nam cần giúp doanh nghiệp nội địa chuyển từ vai trò đứng ngoài chuỗi cung ứng sang nhà cung cấp có thể giao hàng, giữ chuẩn và tích lũy tri thức.
Đầu tư quốc tế chỉ có ý nghĩa khi tạo liên kết
Làn sóng đầu tư quốc tế mở ra cơ hội tiếp cận công nghệ, đơn hàng và phương thức quản trị, nhưng không tự động nâng cấp doanh nghiệp trong nước. NIC đang tập trung thu hút Nvidia, ASML, Coherent, Qualcomm, Samsung và SK đầu tư vào Việt Nam, đồng thời thúc đẩy kết nối để doanh nghiệp Việt có cơ hội tham gia chuỗi giá trị của các tập đoàn này. Đó là hướng đi đúng: thay vì đặt cược ngay vào việc tự phát triển một con chip hoàn chỉnh, doanh nghiệp nên chọn công đoạn phù hợp với năng lực hiện có rồi mở rộng từng bước.
Cùng với kết nối, đầu tư bán dẫn cần gắn với điều kiện vận hành đặc thù. Ngành này đòi hỏi nguồn năng lượng ổn định, nước siêu sạch và điều kiện kỹ thuật phục vụ nghiên cứu, sản xuất. TP. Hồ Chí Minh và Becamex đã chuẩn bị các điều kiện về năng lượng tái tạo, cung cấp và tái sử dụng nước; Trung tâm Nghiên cứu Đổi mới Sáng tạo Vi điện tử dự kiến được khánh thành, đưa vào vận hành vào cuối năm 2026. Những hạng mục ấy không phải phần phụ: nếu hạ tầng không sẵn sàng, cơ hội thu hút dự án khó chuyển thành năng lực sản xuất lâu dài.
Hiệp hội Bán dẫn Đông Nam Á phối hợp với NIC tổ chức SEMIEXPO Việt Nam 2026 tại TP. Hồ Chí Minh trong hai ngày 3 và 4/12, với chủ đề “Vượt lên khát vọng – Kiến tạo tương lai ngành bán dẫn Việt Nam”. Giá trị của những hoạt động kết nối như vậy nên được đánh giá qua hợp tác cụ thể và cơ hội thực tế cho doanh nghiệp nội địa, không chỉ qua mức độ hiện diện của các tập đoàn.
Đào tạo kỹ sư: số lượng phải đi cùng chất lượng
Mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư được chia thành 15.000 người cho thiết kế và 35.000 người phục vụ đóng gói, kiểm thử, sản xuất, thiết bị cùng các lĩnh vực liên quan. Cách phân bổ này hợp lý hơn việc chỉ tập trung vào thiết kế chip: chuỗi cung ứng cần nhiều nhóm chuyên môn khác nhau, và cơ hội việc làm phải gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Hiện có khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế vi mạch đang làm việc tại các doanh nghiệp, trong khi gần 30 cơ sở giáo dục đại học đã tham gia đào tạo nhân lực bán dẫn.
Tuy vậy, đào tạo kỹ sư bán dẫn không thể chỉ chạy theo chỉ tiêu đầu người. Chương trình cần kết hợp nền tảng học thuật với thực hành, thiết bị, quy trình công nghiệp và hợp tác quốc tế để người học đáp ứng tiêu chuẩn nghề nghiệp. Các khóa chính quy kéo dài 4–5 năm dự kiến có lứa sinh viên đầu tiên tốt nghiệp từ năm 2028–2029, bổ sung khoảng 2.000–3.000 kỹ sư mỗi năm. Khoảng thời gian này khiến việc phối hợp sớm giữa trường, doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu trở nên cấp thiết: nếu không có nơi thực hành và nhu cầu tuyển dụng rõ ràng, tăng chỉ tiêu tuyển sinh chưa chắc tạo ra đội ngũ sẵn sàng làm việc.
Kết quả nằm ở khả năng làm chủ và tham gia sâu
Ba điều kiện — đầu tư, hạ tầng và nhân lực — chỉ tạo thành lợi thế khi được triển khai đồng bộ. Vốn và đối tác quốc tế có thể đưa công nghệ đến gần hơn; hạ tầng phù hợp giúp dự án vận hành; còn kỹ sư và doanh nghiệp trong nước quyết định Việt Nam học được gì, giữ lại được bao nhiêu năng lực và có thể tiến xa đến đâu trong chuỗi giá trị. Thiếu một mắt xích, mục tiêu doanh thu trên 25 tỷ USD mỗi năm sẽ khó phản ánh sự phát triển có chiều sâu.
Vì vậy, cách đánh giá tiến độ cần vượt khỏi số dự án, số doanh nghiệp hay số người được đào tạo. Cần nhìn vào mức độ kết nối giữa tập đoàn quốc tế với nhà cung cấp trong nước, khả năng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và việc kỹ sư được giao những công việc có hàm lượng chuyên môn cao hơn. Ngành bán dẫn Việt Nam có cơ sở để theo đuổi mục tiêu lớn, nhưng thành công không đến từ tham vọng đơn lẻ. Kết luận rõ ràng là đầu tư phải kéo theo chuyển giao và liên kết, hạ tầng phải theo kịp yêu cầu sản xuất, còn đào tạo phải tạo ra người làm được việc. Chỉ khi ba hướng này cùng tiến, mục tiêu doanh thu mới có nền tảng thực chất.
