Từ cuộc thi giải trí đến thí nghiệm văn hóa trên truyền hình
Công diễn 4 của tập 11 Anh trai vượt ngàn chông gai là vòng đấu thứ hai của một chương trình truyền hình âm nhạc, nơi các liên minh nghệ sĩ dùng chất liệu chèo, cải lương, hát then, dân ca Bắc bộ và đờn ca tài tử để thử nghiệm cách kể chuyện hiện đại trên sân khấu âm nhạc Việt.
Tập 11 lên sóng tối 12.9, trong bối cảnh chương trình được kỳ vọng “bứt phá” ở Công diễn 4 với loạt tiết mục đậm màu sắc văn hóa dân tộc. Đây không còn là sân chơi thuần giải trí; đó là bài kiểm tra xem âm nhạc truyền thống có thể sống khỏe trong cấu trúc một gameshow cạnh tranh khắc nghiệt hay không. Ở mùa đầu, những Trống cơm, Chiếc khăn piêu, Đào liễu, Dạ cổ hoài lang từng tạo tiếng vang, nhưng đến mùa mới, Lý ngựa ô hay Chim sáo ngày xưa lại chưa đạt mốc triệu view, tương tác trên mạng xã hội khá khiêm tốn. Sự hụt hơi này vô tình đặt Công diễn 4 vào thế “hoặc bùng nổ, hoặc chìm hẳn”.
Áp lực bứt phá: khi di sản phải bước vào logic view và tương tác
Điểm thú vị (và cũng đầy mâu thuẫn) của Công diễn 4 văn hóa là di sản bị đặt dưới thước đo view và tương tác – những thứ vốn xa lạ với nhịp sống chậm rãi của dân ca truyền thống. Lý ngựa ô và Chim sáo ngày xưa, dù đầu tư quy mô và mang cả múa rối nước lên sân khấu, vẫn không chạm nổi mốc triệu lượt xem trên YouTube, lại thêm mức độ bàn luận trên mạng xã hội thua nhiều tiết mục khác. Đó là tín hiệu cảnh báo: “mặc áo” truyền thống lên bài thi chưa đủ, khán giả muốn một câu chuyện trọn vẹn và một trải nghiệm âm nhạc mới.
Trong bối cảnh đó, ban tổ chức tung “đề bài” dã sử – dân gian với ba biểu tượng Lạc Long Quân – Âu Cơ, Thánh Gióng, Thạch Sanh, buộc các liên minh vừa kể chuyện, vừa tạo X-song hoàn toàn mới. Điều này biến sân khấu âm nhạc Việt thành phòng thí nghiệm: cùng một kho tàng truyền thuyết, nhưng mỗi liên minh phải tìm ngôn ngữ âm nhạc khác nhau để thuyết phục khán giả hôm nay. Theo tôi, đây là bước ngoặt quan trọng: chương trình không chạy trốn khỏi áp lực thị trường, mà kéo luôn truyền thống vào cuộc chơi sáng tạo đương đại.
Tích tịch tình tang: hát Then, đàn tính và chiến lược kể chuyện địa phương
Tiết mục Tích tịch tình tang, dựa trên hình tượng Thạch Sanh, là một ví dụ rõ ràng cho chiến lược “địa phương hóa” sân khấu. Đội Hoàng Rob, Will, Thỏ, Hoàng Dũng và Tùng Mint không chọn đường dễ là remix dân ca quen tai, mà đi vào không gian văn hóa Tày – một vùng ít xuất hiện trên truyền hình. Hoàng Dũng – chính là người Tày – cùng đồng đội sáng tác ca khúc mới, đưa hát then, đàn tính, múa chén, tiếng Tày và không khí lễ hội mùa xuân lên sân khấu, lại còn thuyết phục nghệ nhân Lạng Sơn cho dùng hai đầu mèo – đạo cụ thiêng của người Tày.
Quyết định mời Tốp then Suối Ngàn và để mẹ Hoàng Dũng trực tiếp giới thiệu hát then – đàn tính ngay trên sân khấu khiến tiết mục vượt khỏi khuôn gameshow thông thường. Nó không chỉ là phần thi, mà là nghi thức “ra mắt” một di sản ít người biết đến, trước công chúng đại chúng. Ở đây, chất hiện đại nằm ở cấu trúc: một X-song mới, hòa phối có lối, bày biện ánh sáng, dàn dựng… nhưng trái tim của tiết mục là nhịp then mộc mạc và câu hát Tày: “Đã yêu nhau măng đắng cũng ngọt”. Đó là lựa chọn mang tính tuyên ngôn: không phải mọi thứ truyền thống đều phải “điện tử hóa” để hấp dẫn.
Tiếng ru cội nguồn và Trên đất mình: khi chèo, cải lương bước vào hip hop, trap
Ở liên minh Lạc Long Quân – Âu Cơ, Tiếng ru cội nguồn chọn cách kể chuyện nhẹ mà thấm. Nửa đầu là hát ru Bắc bộ, đi cùng sáo Tây Bắc, đặt khán giả vào tâm thế đứa con nghe lời dặn của mẹ trước khi “theo cha xuống biển”. Nửa sau chuyển sang hip hop/trap, là lời dạy cứng cáp của người cha với những đứa con “theo mẹ lên rừng”. Trên nền đó, Hà An Huy phát triển một đoạn chèo, được mẹ – nghệ sĩ chèo Minh Phương – hướng dẫn kỹ thuật, tạo nên cầu nối giữa sân đình xưa và sàn đấu hiện đại. Đây là minh chứng sống động cho khái niệm “cải lương hiện đại” ở miền Bắc: không phải riêng bộ môn cải lương, mà là mọi hình thức sân khấu truyền thống được đặt lại trong bố cục âm nhạc mới.
Ở phía Nam, Trên đất mình đưa hẳn nghệ thuật cải lương và văn hóa Nam bộ lên sân khấu, đi cùng dàn nghệ sĩ đờn ca tài tử với sáo, đàn bầu, đàn tranh, đàn kìm, guitar phím lõm, tạo nên màu sắc Nam bộ đậm đặc. Khi cải lương, đờn ca tài tử – vốn bị gắn mác “xưa cũ” – được đặt vào cấu trúc chương trình cạnh tranh gay gắt, chúng buộc phải rút gọn, thắt nhịp, nhưng chính sự rút gọn này lại tạo cơ hội để phô bày cái cốt: bản sắc âm nhạc, giọng ca và tinh thần. Theo tôi, đó là cách thông minh để cải lương hiện đại hóa mà không mất linh hồn: giữ nguyên ngôn ngữ âm thanh, đổi khung trình diễn.
Tiếng gọi dũng sĩ và bài học: truyền thống chỉ sống khi dám mạo hiểm
Tiếng gọi dũng sĩ – sân khấu gắn với ca khúc Đại khải hoàn – là “phòng tuyến cuối” của mỗi liên minh: người trình diễn phải gánh nhiệm vụ bảo toàn vị trí cho toàn đội. Chính cơ chế khắc nghiệt này khiến tới 13 nghệ sĩ đăng ký tham gia, tạo nên không khí cạnh tranh nội bộ căng thẳng trước vòng đấu. Điều đáng nói là thử thách sinh tồn này lại gắn liền với chất liệu truyền thống: muốn bảo vệ đồng đội, nghệ sĩ buộc phải làm cho khán giả tin vào câu chuyện dã sử – dân gian bằng ngôn ngữ âm nhạc hôm nay. Đây là điểm giao nhỏ nhưng quyết định giữa truyền thống và tư duy sáng tạo hiện đại.
Nhìn toàn cảnh, Công diễn 4 không chỉ là đêm thi “công diễn 4 văn hóa” cho đủ quota di sản; nó thử xem sân khấu âm nhạc Việt có đủ can đảm biến dân ca truyền thống, chèo, cải lương, hát then, đờn ca tài tử Nam bộ thành ngôn ngữ giải trí đại chúng hay không. Vẫn còn hạn chế: nhiều tiết mục chưa tạo hiệu ứng bùng nổ như mong đợi, chỉ số tương tác chưa cao. Nhưng theo tôi, việc dám đặt rủi ro văn hóa vào giữa dòng giải trí đại chúng đã là bước tiến. Di sản không cần bảo tàng hóa; nó cần được đưa lên sân khấu, để có thể… bị chê, bị tranh luận, rồi dần trở thành một phần tự nhiên của gu nghe nhạc hôm nay.
