Trung tâm chăm sóc ban ngày là gì và vì sao chúng ta cần nhìn lại cách chăm người cao tuổi?
Trung tâm chăm sóc ban ngày cho người cao tuổi là mô hình dịch vụ nơi các cụ được đưa đến sinh hoạt, tập luyện, được theo dõi sức khỏe và giao lưu xã hội trong khung giờ ban ngày, sau đó trở về nhà vào buổi tối để duy trì đời sống gia đình và sự gắn kết với con cháu như bình thường. Vấn đề của nhiều gia đình hiện nay không chỉ là ai nấu cơm, ai dọn dẹp cho người cao tuổi, mà là ai bảo đảm vận động hàng ngày, ai theo dõi sức khỏe tinh thần và thể chất, ai trò chuyện cùng họ khi cả nhà vắng mặt. Tự chăm tại nhà đang tạo áp lực khi con cháu đi làm, thiếu kiến thức và thời gian. Trong bối cảnh đó, trung tâm chăm sóc ban ngày xuất hiện như một lời đáp lại rất cụ thể cho những khoảng trống lâu nay trong chăm sóc người cao tuổi.
Một ngày ở trung tâm chăm sóc ban ngày: không chỉ gửi cụ, mà là một hệ sinh hoạt có chủ đích
Điểm mạnh lớn nhất của trung tâm chăm sóc ban ngày nằm ở lịch trình rõ ràng, kết hợp vận động hàng ngày, kích thích nhận thức và giao lưu xã hội. Ông Đào Trọng Lượng ở Bồ Đề mô tả một ngày tại cơ sở Gia Thụy: được nhân viên chăm sóc, kiểm tra sức khỏe, tham gia các hoạt động vận động và dùng bữa trưa cùng bạn bè đồng trang lứa. Bà Nguyễn Thị Bích kể rằng chồng mình trước đây ở nhà chỉ nằm một chỗ, từ khi đến trung tâm có lịch trình ngâm chân, tập luyện, giao lưu buổi sáng; hát và chơi trò chơi dân gian buổi chiều, ông bắt đầu chịu đi lại và vui vẻ hơn. Những câu chuyện này cho thấy trung tâm chăm sóc ban ngày không phải nơi "giữ hộ" người cao tuổi, mà là một không gian sinh hoạt có thiết kế, nơi mỗi giờ đồng hồ đều hướng tới việc duy trì chức năng và bảo vệ sức khỏe tinh thần của họ.
Giữa nhà và viện dưỡng lão: mô hình linh hoạt giúp gia đình thở được
Điểm khác biệt cốt lõi của trung tâm chăm sóc ban ngày là giữ được vai trò của gia đình, trong khi bổ sung chuyên môn mà con cháu không có. Bà Mai Thị Phượng nhấn mạnh: ban ngày các cụ sinh hoạt, hòa nhập cộng đồng, buổi tối vẫn trở về nhà để vui cùng con cháu. Điều này giải tỏa phần nào mặc cảm "bị gửi đi" mà một số người cao tuổi trải qua trong những ngày đầu, khi họ sợ con cái muốn giảm bớt trách nhiệm chăm sóc. Về phía gia đình, mô hình này nằm trong phổ dịch vụ rất linh hoạt: chăm tại nhà, theo giờ, chăm sóc ban ngày, cả ngày và dài hạn. Những người cao tuổi còn tự chủ có thể dùng dịch vụ ban ngày, người phụ thuộc hơn chuyển sang chăm sóc cả ngày hoặc dài hạn khi cần. Cơ sở chăm sóc ban ngày vì thế là mắt xích trung gian giữa mái nhà và cơ sở nội trú, giúp gia đình có thêm lựa chọn thay vì một lối rẽ duy nhất là viện dưỡng lão.
Tác động thực tế: giảm cô đơn, cải thiện vận động và ngủ ngon hơn
Nếu chỉ nhìn trung tâm chăm sóc ban ngày như một dịch vụ trông nom, chúng ta bỏ qua giá trị phòng bệnh và nuôi dưỡng sức khỏe tinh thần rất rõ ràng. Ông Lượng kể trước đây thường đau cổ, vai, gáy, ban đêm phải dùng cao dán mới ngủ được; sau thời gian tham gia các hoạt động tại cơ sở, ông thấy dễ chịu hơn và ngủ ngon hơn. Bà Trần Thị Kim Oanh, sau hơn 10 ngày tham gia, nhận thấy sức khỏe khá hơn, đi lại nhẹ nhàng hơn và ăn uống tốt hơn nhờ được nhân viên động viên. Quan trọng hơn cả là cảm giác gắn bó: bà nói mình "nhớ nhân viên và các bác sĩ khi phải về nhà". Bà Đinh Thị Phương thì chia sẻ rằng ở nhà một mình, còn đến trung tâm thì có bạn bè, có điều dưỡng trò chuyện nên vui hơn. Rõ ràng, vận động hàng ngày đi kèm giao lưu xã hội đã giúp nhiều người cao tuổi sống ít cô đơn hơn, giữ được sự chủ động trong cuộc sống thay vì lặng lẽ trượt vào suy giảm chức năng.
Chi phí, chính sách và tương lai: từ dịch vụ riêng lẻ đến hệ sinh thái chăm sóc cộng đồng
Một câu hỏi thực tế của các gia đình là: trung tâm chăm sóc ban ngày có phù hợp với khả năng chi trả hay không. Tại cơ sở chăm sóc người cao tuổi ban ngày ở Đống Đa, mức thu hiện khoảng 5,68 triệu đồng/người/tháng, gồm bán trú, cơm trưa và quà chiều. Ở Long Biên, chi phí khoảng 5,5 triệu đồng/người/tháng, hoặc 250.000 đồng/người/ngày. So với các trung tâm chăm sóc dài hạn như Xa La (9.000.000–15.000.000 đồng/tháng) hay Diên Hồng (7.000.000–18.000.000 đồng/tháng), mô hình ban ngày rõ ràng là lựa chọn kinh tế hơn cho người cao tuổi còn tự chủ. Song nếu chỉ dựa vào ví tiền gia đình, hệ thống này khó mở rộng. Bác sĩ Nguyễn Thị Việt Hà cho rằng cần chuyển dần từ chăm sóc phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình sang chăm sóc dựa vào cộng đồng, có hỗ trợ của Nhà nước và an sinh xã hội. Từ năm 2026, người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm và được lập hồ sơ quản lý; đến năm 2030, ít nhất 20% xã, phường sẽ được thí điểm mô hình cơ sở chăm sóc ban ngày. Nếu các mắt xích này được kết nối như đề xuất của bác sĩ Khắc Thúy, người cao tuổi sẽ có cơ hội chuyển đổi linh hoạt giữa các hình thức chăm sóc theo sức khỏe và hoàn cảnh.
