Khoảnh khắc Rossini dừng lại ở đỉnh cao
Câu chuyện Rossini kết thúc sự nghiệp opera với Guillaume Tell ở tuổi 37 là một bước ngoặt kỳ lạ trong lịch sử opera, khi một nhạc sĩ cổ điển đang ở đỉnh cao danh vọng lại tự nguyện rời khỏi sân khấu sáng tác, biến một tác phẩm đơn lẻ thành đường biên rõ ràng giữa thời kỳ rực rỡ và sự im lặng kéo dài gần 40 năm.
Ở tuổi 37, Gioachino Rossini hoàn thành vở opera Guillaume Tell, rồi không bao giờ viết thêm một vở opera nào nữa dù sống thêm gần 40 năm. Điều này không phải là một chi tiết bên lề, mà là chìa khóa để hiểu tính cách và lựa chọn nghệ thuật của ông. Với Guillaume Tell, ông bước lên một nấc thang mới: một grand opera tiếng Pháp dựa trên kịch Schiller, có lời ca của Etienne de Jouy và Hippolyte-Louis-Florent Bis. Việc một tác phẩm tham vọng như vậy trở thành dấu chấm hết cho sáng tác opera của Rossini cho thấy ông coi đây là một điểm hoàn tất, không phải ngẫu nhiên, mà là một ranh giới ông cố ý không bước qua.
Paris, Guillaume Tell và cảm giác đã "nói hết"
Để hiểu vì sao Guillaume Tell là vở opera Rossini cuối cùng, cần nhìn vào bối cảnh Paris – nơi ông đang tận hưởng một cuộc sống vừa sung túc, vừa nhàn tản. Rossini sống ở Paris, ký thỏa thuận có lợi với Nhà hát Opéra Paris dưới sự bảo trợ của hoàng gia Pháp và quen với thói quen ăn nhiều mì ống, ngủ nhiều, hết sức yêu chiếc giường của mình. Trong bối cảnh ấy, ông bước từ thành công của opera hài Le comte Ory năm 1828 sang dự án lớn hơn: opera Guillaume Tell, dựa trên vở kịch về xạ thủ huyền thoại William Tell.
Rossini dùng dàn nhạc theo cách gần với âm nhạc chương trình, gợi lên từ giông bão đến nhịp sống nông thôn, tạo ra một opera dài gần năm giờ trong hình thức ban đầu. Đây là nỗ lực cho thấy ông không còn chỉ là tác giả của những trò hài hóm hỉnh trên sân khấu; ông tham gia vào một diễn ngôn nghệ thuật rộng lớn hơn về tự do và thiên nhiên. Tác phẩm công diễn ngày 3/8/1829 và thành công. Khi một nhạc sĩ cổ điển đạt tới khả năng kể chuyện bằng âm thanh chi tiết đến vậy, cảm giác đã "nói hết" điều mình muốn trong khung opera là điều hoàn toàn có thể hiểu được.
“Sự từ bỏ lớn lao” và một hiện tượng bất thường
Sự im lặng sáng tác opera của Rossini không chỉ là một lựa chọn cá nhân; nó trở thành hiện tượng bất thường trong lịch sử âm nhạc. Nhà phê bình Francis Toye đã hỏi liệu có nghệ sĩ nào khác, ngay giữa thời kỳ sung sức, lại tự nguyện từ bỏ loại hình sáng tác khiến mình nổi tiếng khắp thế giới văn minh. Ông gọi quyết định ấy là “Sự từ bỏ lớn lao”, một sự kiện khó tìm thấy điều tương tự trong toàn bộ lịch sử nghệ thuật. Điều này cho thấy giới sử gia nhìn sự “nghỉ hưu” của Rossini không như một tai nạn, mà như một chọn lựa có ý nghĩa tượng trưng: một thiên tài đóng sập cánh cửa khi ánh hào quang vẫn còn, tạo nên huyền thoại riêng quanh cái tên Rossini cuối cùng trong danh mục opera.
Trong gần 40 năm sau Guillaume Tell, Rossini vẫn thỉnh thoảng viết nhạc thanh nhạc và tôn giáo, nhưng ông không quay lại với loại nhạc đã làm tên tuổi mình trở nên quen thuộc. Việc ông chọn im lặng đúng ở lĩnh vực mình giỏi nhất biến cuộc đời ông thành một lời chất vấn đối với quan niệm thông thường: rằng nghệ sĩ phải sáng tác đến kiệt sức. Thay vào đó, Rossini đưa ra một mô hình khác – dùng sự im lặng như một tuyên ngôn, như một cách khẳng định rằng quỹ đạo nghệ thuật không nhất thiết phải là đường thẳng đi lên vô tận.
Giới hạn nghệ thuật hay quyết định thực dụng?
Một cách diễn giải lãng mạn cho rằng Rossini đã cảm thấy mình chạm trần nghệ thuật với opera Guillaume Tell. Ông vốn khiêm tốn, thậm chí tự hạ thấp mình khi so với thần tượng Mozart. Edgar Istel ghi lại rằng Rossini nghĩ ông không thể sánh với tác giả The Marriage of Figaro; theo chính Rossini, The Barber of Seville chỉ là một trò hài bên cạnh kiệt tác ấy. Nếu nhìn từ góc này, Guillaume Tell giống như nỗ lực cuối cùng để vượt qua giới hạn kỹ thuật và biểu đạt của riêng mình. Khi đã chạm tới mức độ phức hợp âm nhạc như thế, ý nghĩ dừng lại thay vì tiếp tục bị ám ảnh bởi chuẩn mực Mozart trở nên hợp lý.
Tuy vậy, nghiên cứu gần đây đưa ra cách nhìn ít lãng mạn hơn. Một năm sau khi Rossini ký hợp đồng với Charles X để được bảo đảm khoản trợ cấp suốt đời, nhà vua bị lật đổ trong Cách mạng tháng Bảy năm 1830 và nguồn hỗ trợ tài chính bị cắt. Một số nhà viết tiểu sử nhận định ông vốn đã giàu có, không còn bị ràng buộc bởi nghĩa vụ ban đầu với triều đình Pháp, nên đơn giản quyết định dừng lại. Trong góc nhìn này, việc chấm dứt sáng tác opera là sự kết hợp giữa sự tự do kinh tế và ý chí cá nhân – Rossini không cần tiếp tục sản xuất để sống và chọn sống theo nhịp riêng, thay vì theo lịch công diễn của các nhà hát.
Guillaume Tell như một lời nhắn cuối cùng
Dù nguyên nhân là tài chính, nghệ thuật hay sức khỏe suy yếu, quyết định rời khỏi thế giới opera khiến cuộc đời Rossini được huyền thoại hóa theo cách đặc biệt. Qua âm nhạc ông để lại, người nghe có thể tưởng tượng – nếu chưa thể biết chắc – rằng Rossini hiểu mình đang viết một lời nhắn cuối cùng. Opera Guillaume Tell, với phần mở màn đầy sức gợi từng được dàn nhạc Giao hưởng Đài phát thanh Frankfurt trình diễn dưới sự chỉ huy của Christoph Eschenbach, trở thành cánh cổng khép lại một thời đại. Nó không chỉ kể câu chuyện William Tell bắn quả táo trên đầu con trai để tránh bị hành quyết, rồi dẫn đến chiến thắng trước thống đốc Áo Gessler và tự do cho Thụy Sĩ; nó còn là câu chuyện một nghệ sĩ dùng tác phẩm để giải phóng chính mình khỏi áp lực phải sáng tác mãi.
Từ góc nhìn hôm nay, sự im lặng của Rossini là một lời nhắc nhở cho lịch sử opera: đỉnh cao không phải lúc nào cũng nằm ở tác phẩm cuối cùng về mặt thời gian, mà ở điểm mà nghệ sĩ tự cảm thấy trọn vẹn. Rossini cuối cùng trong danh mục opera không phải là dấu hiệu suy tàn, mà là lựa chọn chủ động với cái đẹp đã được hoàn thiện theo tiêu chuẩn của chính ông. Và ở đó, sự im lặng không phải sự thiếu vắng, mà là phần kéo dài vô hình của bản nhạc, tiếp tục vang lên trong trí tưởng tượng người nghe mỗi lần khúc mở màn William Tell được chơi lại.
