Bài toán tuyển sinh lớp 10: khủng hoảng chỗ học hay khủng hoảng quan niệm?
Khủng hoảng tuyển sinh lớp 10 tại TPHCM là tình trạng số học sinh tốt nghiệp lớp 9 tăng rất mạnh trong khi chỉ tiêu vào trường THPT công lập không tăng tương ứng, tạo ra khoảng chênh lệch lớn buộc hàng chục nghìn em phải chọn con đường học tập khác ngoài hệ công lập truyền thống. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật thi cử mà là vấn đề phân luồng, định hướng nghề nghiệp và tâm lý xã hội đối với học sinh THCS và gia đình. Theo báo cáo mạng lưới trường lớp, năm nay có hơn 169.000 học sinh tốt nghiệp lớp 9, tăng gần 43.000 em so với năm trước. Trong khi đó, các trường THPT công lập hiện chỉ đáp ứng hơn 103.700 chỗ học, tương đương tỷ lệ đỗ khoảng 61% nếu giữ nguyên quy mô tiếp nhận. Sức chứa hữu hạn này khiến kỳ thi lớp 10 trở thành cuộc cạnh tranh căng thẳng, khoét sâu quan niệm rằng vào công lập mới là “thành công” còn các lối đi khác là lựa chọn hạng hai.
Vì sao cung không theo kịp cầu: tăng dân số học đường và giới hạn hệ công lập
Điểm mấu chốt của kỳ thi lớp 10 năm nay nằm ở cú tăng đột biến số lượng học sinh THCS. Hơn 169.000 học sinh lớp 9 tốt nghiệp, trong đó riêng khu vực TPHCM tăng hơn 27.000 em, còn Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ tăng lần lượt hơn 8.400 và 7.200 em. Sự nở ra nhanh chóng của dân số học đường đặt áp lực trực tiếp lên mạng lưới trường THPT công lập vốn không thể mở rộng phòng học, tuyển thêm giáo viên theo kịp tốc độ này trong thời gian ngắn. Ở phía cung, hệ thống THPT công lập chỉ đáp ứng được hơn 103.700 chỗ, tương đương khoảng 61% nhu cầu hiện tại. Để giảm bớt căng thẳng, cơ quan quản lý đặt mục tiêu nâng chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 công lập lên 118.356 chỗ, tức khoảng 70% số học sinh lớp 9 tốt nghiệp. Nhưng ngay cả khi đạt mục tiêu đó, vẫn sẽ có khoảng 30% học sinh phải đi theo hướng khác. Vấn đề không còn là chuyện thiếu vài ngàn chỗ học, mà là nhận thức của phụ huynh và xã hội về giá trị tương đương của các lộ trình giáo dục bên ngoài hệ THPT công lập.
Ôn thi không đại trà: tín hiệu chuyển dịch từ “luyện gà chọi” sang tư vấn hướng đi
Trong bối cảnh kỳ thi lớp 10 ngày càng cạnh tranh, nhiều trường và phụ huynh vẫn có xu hướng đẩy học sinh vào các lớp ôn luyện dày đặc, coi đó là con đường gần như duy nhất để giữ suất vào công lập. Quan điểm này đang bị cơ quan quản lý thách thức. Trong hướng dẫn nhiệm vụ chuyên môn giáo dục phổ thông, Sở GDĐT TPHCM yêu cầu các trường phải rà soát, phân tích kết quả thi tuyển sinh lớp 10 và thi tốt nghiệp THPT theo từng môn, từ đó đề ra giải pháp nâng cao chất lượng hoặc khắc phục hạn chế. Điểm đáng chú ý là yêu cầu không tổ chức ôn tập đại trà, không đúng đối tượng, không hiệu quả vì gây lãng phí, đồng thời phải tuân thủ quy định về dạy học 2 buổi/ngày. Thay vì biến lớp 9 thành năm học luyện thi toàn diện, các trường được yêu cầu xây dựng kế hoạch ôn tập cho học sinh có nhu cầu cụ thể, đồng thời ưu tiên phân công giáo viên cuối cấp để hỗ trợ tối đa quá trình ôn thi. Đây là bước dịch chuyển quan trọng: thay vì tập trung vào luyện thi số đông, hệ thống đang được khuyến khích dành nguồn lực cho tư vấn chọn môn học, định hướng nghề nghiệp và tổ chức các tổ hợp môn phù hợp với lộ trình tương lai của từng học sinh.
Dự phòng sau thi: đa dạng lối đi nhưng thiếu niềm tin của phụ huynh
Khi chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 công lập được ấn định ở mức 70%, câu hỏi không còn là “có chỗ học hay không” mà là “sẽ học ở đâu và theo lộ trình nào”. Theo báo cáo, nếu tính cả hệ thống giáo dục thường xuyên, trung cấp, cao đẳng cùng với các trường THPT công lập và tư thục, tổng khả năng tiếp nhận hơn 180.600 học sinh, vượt số lượng học sinh tốt nghiệp lớp 9 và bảo đảm 100% có chỗ học. Các trường hợp không trúng tuyển THPT công lập có thể tiếp tục theo học phân luồng sau tốt nghiệp THCS với nhiều loại hình khác nhau. Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn phụ huynh tại TPHCM vẫn xem THPT công lập như thước đo duy nhất của “học giỏi”. Tâm lý này khiến những phương án dự phòng sau thi – như giáo dục thường xuyên, học nghề gắn với bằng trung cấp, hay theo học THPT tư thục – bị nhìn nhận như lối rẽ bất đắc dĩ. Trong khi đó, kỳ thi lớp 10 với ba môn Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh, tổ chức vào các ngày 1 và 2/6 với thời lượng tương ứng 120 phút cho Toán, Ngữ văn và 90 phút cho Tiếng Anh, tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm trong kế hoạch lớp 9, thay vì chỉ là một trong nhiều ngã rẽ khả thi.
Kết luận: cần coi kỳ thi lớp 10 là điểm phân luồng, không phải “cửa sinh tử”
Bức tranh tuyển sinh lớp 10 tại TPHCM cho thấy một thực tế hai mặt. Một mặt, hệ thống THPT công lập rõ ràng không thể đáp ứng 100% nhu cầu; ngay cả khi nâng chỉ tiêu lên 118.356 học sinh, tỷ lệ đỗ dự kiến cũng chỉ khoảng 70%. Mặt khác, toàn bộ mạng lưới giáo dục phổ thông, giáo dục thường xuyên, trung cấp, cao đẳng và THPT tư thục trên địa bàn lại đủ khả năng tiếp nhận hơn 180.600 học sinh, dư sức bảo đảm 100% học sinh tốt nghiệp THCS có chỗ học. Vì vậy, điều thiếu vắng không phải là chỗ ngồi trên lớp mà là một chiến lược phân luồng được xã hội chấp nhận. Việc hạn chế ôn thi đại trà, nhấn mạnh tư vấn chọn môn và tổ chức lớp học linh hoạt cho thấy cơ quan quản lý đang cố kéo hệ thống ra khỏi quỹ đạo “luyện thi công lập bằng mọi giá” để hướng tới lộ trình học tập đa dạng. Nếu phụ huynh và học sinh chấp nhận rằng kỳ thi lớp 10 chỉ là một điểm phân luồng trong hành trình học tập – chứ không phải cánh cổng sinh tử – thì cuộc khủng hoảng chỗ học hôm nay có thể trở thành cú hích giúp hệ thống giáo dục phổ thông bước vào giai đoạn phân hóa, chuyên sâu và thực tế hơn.
