Một ứng viên lớn ở vùng rìa Hệ Mặt Trời
2026 ED138 là một vật thể băng giá ngoài Sao Hải Vương, ở xa quỹ đạo Sao Diêm Vương, hiện được xem là ứng viên hành tinh lùn vì giới thiên văn chưa xác định chắc chắn kích thước và khả năng tự giữ hình dạng gần cầu của nó. Thiên thể này được nhận diện trong dữ liệu do Đài thiên văn Rubin thu thập vào đầu năm 2026; nhà vật lý thiên văn Matthew Holman phát hiện dấu hiệu của nó khi phân tích dữ liệu bằng chương trình máy tính. Phát hiện được công bố trong giai đoạn đầu hoạt động của đài quan sát, khiến ED138 trở thành một trong những tín hiệu đáng chú ý đầu tiên từ cuộc khảo sát bầu trời mới. Theo ước tính, nó cách Mặt Trời khoảng 46 đơn vị thiên văn, xa hơn Sao Diêm Vương, vốn ở khoảng cách trung bình khoảng 40 đơn vị thiên văn. Đây không chỉ là thêm một cái tên vào danh sách vật thể xa xôi: ED138 là lời nhắc rằng vùng ngoài cùng của Hệ Mặt Trời vẫn còn nhiều thế giới chưa được nhận diện.
Con số 1.500 km phụ thuộc vào bề mặt
ED138 có thể lớn hơn Ceres, hành tinh lùn nhỏ nhất trong số các thiên thể hiện được công nhận, nhưng quy mô chính xác vẫn chưa rõ. Từ độ sáng quan sát được và khoảng cách của vật thể, các nhà thiên văn ước tính đường kính vào khoảng 600 đến 1.500 km; nếu bề mặt tối, con số có thể lên tới 1.545 km. Ngược lại, một bề mặt sáng và phản chiếu tốt có thể khiến thiên thể trông sáng hơn thực tế, đồng nghĩa kích thước ước tính nhỏ hơn. Vì vậy, con số 1.500 km không phải phép đo trực tiếp mà là một khoảng suy luận phụ thuộc vào đặc tính bề mặt. Nhà nghiên cứu Matthew Holman cho biết nhóm cần biết kích thước vật lý chính xác hơn, và việc đó có thể mất vài tháng. Những quan sát tiếp theo, kể cả từ các kính thiên văn khác, sẽ giúp thu hẹp khoảng bất định.
Khoảng cách khiến việc xác định kích thước các vật thể này khó khăn; ngay cả tàu New Horizons cũng mất gần chín năm rưỡi từ khi phóng đến lúc bay ngang Sao Diêm Vương. Điều đó giải thích vì sao một tín hiệu mới cần được kiểm tra qua nhiều quan sát thay vì được phân loại ngay.
Vì sao vẫn chưa thể gọi là hành tinh lùn?
Phát hiện một vật thể ở xa chưa đồng nghĩa đã xác định được nó thuộc loại nào. Theo tiêu chí phân loại, hành tinh lùn phải quay quanh Mặt Trời và có đủ khối lượng để lực hấp dẫn làm nó gần như hình cầu; khác với một hành tinh, nó không dọn sạch các vật thể có kích thước tương đương khỏi vùng quỹ đạo. Hiện ED138 được xác định là vật thể ngoài Sao Hải Vương, nhưng giới thiên văn chưa đo được chính xác kích thước để kết luận lực hấp dẫn của nó có đủ tạo hình gần cầu hay không. Với các thiên thể băng giá ở rìa Hệ Mặt Trời, đường kính trên 400 km thường được xem là dấu hiệu có khả năng đáp ứng điều kiện này, song đó chưa phải bằng chứng xác nhận riêng cho ED138. Nếu đạt tiêu chí, nó có thể gia nhập nhóm năm hành tinh lùn được công nhận: Ceres, Sao Diêm Vương, Eris, Haumea và Makemake. Việc thận trọng gọi đây là ứng viên là cần thiết, không phải cách nói giảm giá trị phát hiện.
Đài thiên văn Rubin mở rộng bản đồ vùng tối
ED138 từng khó nhận ra vì nó xuất hiện trước nền Dải Ngân Hà, nơi mật độ sao dày đặc khiến một vật thể mờ dễ lẫn vào vô số điểm sáng. Đài thiên văn Rubin giúp vượt qua trở ngại ấy bằng khả năng khảo sát rộng và lặp lại thường xuyên: kính thiên văn bắt đầu hoạt động năm 2025, có thể chụp toàn bộ bầu trời sau mỗi ba ngày. Trong thời gian ngắn, đài đã phát hiện khoảng 2.300 thiên thể ngoài Sao Diêm Vương; ED138 là vật thể lớn nhất trong số đó theo các ước tính ban đầu. Ý nghĩa của phát hiện vì thế vượt khỏi câu hỏi một ngày nào đó nó có được công nhận là hành tinh lùn hay không. Một vật thể xa và mờ vẫn có thể được tìm thấy khi dữ liệu đủ rộng, nhạy và liên tục. Đó là lý do các khảo sát mới có thể thay đổi hiểu biết về vùng rìa Hệ Mặt Trời, nơi nhiều ứng viên khác cũng đang chờ được kiểm tra.
