Suy thận âm thầm: Vì sao phải chủ động tìm kiếm chứ không chờ triệu chứng?
Suy thận âm thầm là tình trạng chức năng lọc và thải độc của thận suy giảm từ từ trong thời gian dài nhưng gần như không gây triệu chứng rõ ràng, khiến người bệnh vẫn sinh hoạt bình thường trong khi các chỉ số xét nghiệm đã thay đổi đáng kể và tổn thương thận tiếp tục tiến triển. Chức năng thận có thể bị suy giảm âm thầm trong thời gian dài trước khi xuất hiện triệu chứng rõ ràng, và điều đáng lưu ý là suy giảm chức năng thận giai đoạn đầu thường không biểu hiện bằng những triệu chứng dễ nhận biết. Phần lớn bệnh thận mạn diễn tiến âm thầm, không gây đau rõ rệt. Vì vậy, chờ đến khi có đau lưng, phù to, tiểu ít mới đi khám là một chiến lược nguy hiểm. Người thuộc nhóm nguy cơ cao cần coi kiểm tra chức năng thận là thói quen phòng bệnh, không phải phản ứng đối phó.
Bốn nhóm nguy cơ cao: Không phải ai cũng già mới suy thận
Những nhóm sau được xem là có nguy cơ cao cần kiểm tra chức năng thận sớm và định kỳ. Thứ nhất, người từ 60 tuổi trở lên: tuổi càng cao, nguy cơ vấn đề về thận càng tăng, dù không phải ai bước sang 60 cũng suy thận; chức năng lọc có thể thay đổi theo quá trình lão hóa và mức độ khác nhau ở từng người theo một chuyên trang sức khỏe tại Anh. Thứ hai, người mắc tiểu đường: tăng đường máu kéo dài làm tổn thương các mạch máu nhỏ trong thận và là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh thận mạn ở người trưởng thành. Bác sĩ Martina McGrath, chuyên khoa thận tại bệnh viện Brigham and Women's Hospital ở Mỹ, nhấn mạnh tổn thương thận do tiểu đường có thể bắt đầu trước khi người bệnh cảm thấy bất thường. Thứ ba, người bị huyết áp cao hoặc bệnh tim mạch: thận và tim – mạch máu liên hệ chặt chẽ, huyết áp cao kéo dài có thể làm hỏng mạch máu thận, trong khi bệnh thận khiến kiểm soát huyết áp khó hơn. Viện Quốc gia về Bệnh tiểu đường và Tiêu hóa Mỹ (NIDDK) cũng xếp bệnh tim mạch vào nhóm yếu tố làm tăng nguy cơ bệnh thận mạn. Thứ tư, người từng bị tổn thương thận hoặc có tiền sử bệnh thận: nguy cơ tái tổn thương luôn cao hơn người chưa từng mắc, nên đây là những đối tượng nên đặc biệt chú ý đến việc kiểm tra định kỳ, nhất là khi có nhiều yếu tố nguy cơ cùng lúc.
Người trẻ không “miễn dịch”: Những yếu tố ít ngờ đang bào mòn thận
Tuổi trẻ không đồng nghĩa với nguy cơ bệnh thận thấp. Người trẻ nếu thường xuyên làm việc trong môi trường nóng liên tục, mất nước kéo dài, lạm dụng thuốc giảm đau có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng thận. Ngoài các bệnh cầu thận, bệnh thận bẩm sinh và yếu tố di truyền, người trẻ hiện nay còn đối mặt với nhiều yếu tố nguy cơ như béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường type 2, rối loạn acid uric và sỏi tiết niệu; những tình trạng này có thể gây tổn thương thận từ sớm. Môi trường làm việc nóng, mất nước, các loại thực phẩm bổ sung thể hình, steroid đồng hóa và nước tăng lực cũng là những yếu tố cần lưu ý vì có thể làm tăng huyết áp, tim đập nhanh và rối loạn cân bằng nước, điện giải. Người trẻ nên kiểm tra sức khỏe thận khi có các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, béo phì, đái tháo đường, tiền sử gia đình mắc bệnh thận, sỏi tiết niệu tái phát hoặc các bất thường như tiểu máu, protein trong nước tiểu, phù, tiểu đêm bất thường. Tuy nhiên, với người trẻ khỏe mạnh, không có yếu tố nguy cơ, không nhất thiết phải thực hiện nhiều xét nghiệm đắt tiền hoặc sử dụng các “gói bổ thận” quảng cáo tràn lan.
Khuôn mặt nói gì về thận? Nhìn gương nhưng đừng tự chẩn đoán
Thận nằm sâu trong cơ thể nhưng đôi khi lại “lộ bí mật” trên khuôn mặt; tình trạng bọng mắt kéo dài, da mặt nhợt nhạt hoặc xỉn màu bất thường và phù mặt có thể đi kèm với những thay đổi trong chức năng thận. Da mặt trở nên nhợt nhạt, vàng vọt hoặc sẫm màu hơn, không cải thiện dù nghỉ ngơi, có thể liên quan đến thiếu máu do thận suy sản xuất erythropoietin và tích tụ chất thải làm rối loạn chuyển hóa melanin. Quầng thâm, bọng mắt, mí mắt sưng phù là vùng “nhạy” vì da mỏng, nhiều mao mạch nên dễ bộc lộ rối loạn tuần hoàn và cân bằng dịch. Dù vậy, những thay đổi về nước da, quầng thâm, môi sẫm màu hoặc sưng phù mặt không phải là những biểu hiện chỉ gặp ở bệnh thận; vì vậy, không thể đánh giá chức năng thận chỉ dựa trên những thay đổi trên khuôn mặt. Những thay đổi quan sát được qua gương là chưa đủ để phản ánh những gì đang diễn ra bên trong, nhưng nếu sưng phù mặt kéo dài, da nhợt nhạt kèm nước tiểu nhiều bọt, phù chân, tăng huyết áp hoặc mệt mỏi không rõ nguyên nhân thì cần đi khám sớm.
Khi nào cần kiểm tra chức năng thận và phòng ngừa ra sao?
Người sau 60 tuổi nên chủ động trao đổi với bác sĩ về việc kiểm tra chức năng thận trong các lần khám sức khỏe định kỳ, đặc biệt nếu đồng thời có huyết áp cao, tiểu đường hoặc bệnh tim. Người mắc tiểu đường không nên đợi đến tuổi 60 mới kiểm tra thận; và ở người lớn tuổi, việc kiểm tra càng đáng chú ý khi có thêm các bệnh này. Người trẻ có yếu tố nguy cơ nên được kiểm tra cơ bản như đo huyết áp, tổng phân tích nước tiểu, xét nghiệm creatinine, eGFR và UACR để phát hiện sớm bất thường về thận. Những kiểm tra này giúp bác sĩ phát hiện sớm thay đổi và có thêm cơ sở đánh giá nguyên nhân, lập kế hoạch theo dõi phù hợp. Về phòng ngừa bệnh thận, người trẻ cần kiểm soát huyết áp, cân nặng, đường huyết; uống nước phù hợp với nhu cầu cơ thể; không hút thuốc và hạn chế tự ý dùng thuốc giảm đau, thuốc nam hoặc thực phẩm bổ sung khi chưa có chỉ định. Thay vì chờ các dấu hiệu bên ngoài, bảo vệ sức khỏe thận nên bắt đầu từ thói quen hằng ngày: hoạt động thể chất, ăn uống lành mạnh và thực hiện xét nghiệm đánh giá chức năng thận khi có yếu tố nguy cơ. Cần nhớ rằng uống càng nhiều nước không đồng nghĩa càng tốt cho thận; lượng nước phải phù hợp thể trạng, thời tiết, mức vận động và tình trạng tim, thận của mỗi người.
