Đọc lướt là gì và vì sao đang giết chết tư duy phản biện?
Đọc lướt ở học sinh là thói quen chỉ nhìn nhanh vài từ khóa, nhảy tới đáp án hoặc phần kết luận mà không lần lượt theo dõi, hiểu đầy đủ yêu cầu, lập luận và ngữ cảnh của văn bản; khi hành vi này lặp lại thường xuyên, nó bào mòn dần kỹ năng tập trung, tư duy phản biện và khả năng kết nối thông tin phức tạp trong học tập và đời sống. Giới giáo viên hiện đang chứng kiến ngày càng nhiều học sinh đọc lướt, vội tìm đáp án thay vì đọc kỹ đề. Đáng lo hơn, nhiều em bắt đầu giải toán trước khi đọc hết câu hỏi, bỏ qua những từ ngữ quan trọng. Một bài toán dài 146 từ, yêu cầu tính chi phí di chuyển giữa 4 thành phố, bỗng trở thành chướng ngại chỉ vì học sinh không đủ kiên nhẫn để đọc trọn đề. Khi việc đọc một đoạn văn vài trăm từ đã là thử thách, chúng ta không thể kỳ vọng các em sẽ phân tích lập luận dài, tranh biện hay phát triển tư duy phản biện.
Khi điểm số vẫn cao nhưng kỹ năng tập trung và đọc sâu đi xuống
Nhiều phụ huynh dễ bị trấn an bởi bảng điểm, nhưng các con số đang nói lên câu chuyện khác. Dù học sinh 15 tuổi ở một số hệ thống giáo dục vẫn đứng đầu thế giới về năng lực đọc, điểm trung bình đã giảm từ 543 xuống 535 trong vài năm gần đây. Ở quy mô toàn cầu, điểm đọc trung bình cũng rơi từ 476 xuống 461. Đây không chỉ là vài điểm lẻ; đó là dấu hiệu của một thế hệ đọc ít sách dài, không còn đủ sức bền để theo dõi văn bản phức tạp. OECD cảnh báo nhóm “độc giả vội vàng” – đọc nhanh, trả lời nhanh nhưng thường sai – đã gần như tăng gấp đôi giai đoạn 2018-2025. Hệ quả thực tế là học sinh khó tập trung lâu, dễ chán nản, thường nhảy sang nội dung khác chỉ sau vài dòng, làm suy giảm cả kỹ năng tập trung lẫn tư duy phản biện. Nếu kỹ năng đọc yếu đi cùng thói quen đọc vội, con người sẽ khó phân biệt thông tin đáng tin cậy với nội dung sai lệch hoặc gây hiểu nhầm.
Công nghệ, AI và nghịch lý “biết nhiều mà hiểu ít”
Không phải ngẫu nhiên đọc lướt bùng nổ đúng thời điểm công nghệ và AI bủa vây đời sống học sinh. Môi trường số liên tục phân mảnh sự chú ý bằng thông báo, đa nhiệm và vô số nội dung cạnh tranh nhau; người dùng được khuyến khích quét nhanh, nhấp liên kết và tìm thông tin tức thời. AI còn tăng tốc quá trình tiếp nhận khi tóm tắt bài dài, trả lời chỉ trong vài giây. Nghịch lý là càng dễ tiếp cận thông tin, chúng ta càng ít phải tự đọc, ghi nhớ, kết nối và kiểm chứng. Các chuyên gia gọi đây là “giảm tải nhận thức”: máy làm hộ một phần việc trí óc, ta có ít cơ hội luyện những quá trình tư duy cần để hình thành kiến thức lâu dài. Nguy hiểm nhất là cảm giác “mình đã hiểu” sau khi đọc một bản tóm tắt do AI tạo ra, trong khi thực chất chưa nắm nội dung. Trong môi trường trực tuyến, nơi nội dung do AI tạo ra ngày càng khó phân biệt với nội dung do con người viết, việc chỉ tiếp cận được thông tin không còn đủ. Học sinh cần năng lực đọc sâu, đánh giá nguồn, kết nối dữ liệu và tư duy phản biện – những năng lực đang bị thói quen đọc lướt bào mòn.
Đọc sách: từ giải trí đến phát triển não bộ và tư duy phản biện
Điểm sáng là giải pháp căn bản lại nằm ở một thói quen rất cũ: đọc sách. Một bài tổng quan trên tạp chí chuyên ngành cho thấy thói quen đọc sách thường xuyên liên quan đến khả năng tư duy tốt hơn, tinh thần tích cực hơn và nguy cơ suy giảm nhận thức thấp hơn. Ở trẻ 3-10 tuổi, đọc vì yêu thích gắn với khả năng nhận thức, hành vi và kết quả học tập tốt hơn khi bước vào tuổi vị thành niên. Các nghiên cứu hình ảnh não bộ phát hiện thói quen đọc giúp phát triển những vùng vỏ não liên quan đến ngôn ngữ, nhận thức và điều chỉnh cảm xúc, nghĩa là đọc góp phần phát triển não bộ chứ không chỉ là giải trí. Trẻ thường xuyên đọc vì niềm vui có xu hướng tập trung, ghi nhớ và thực hiện chức năng điều hành tốt hơn, đồng thời đạt kết quả cao hơn trong bài đánh giá năng lực đọc – đó chính là nền móng của kỹ năng tập trung và tư duy phản biện. Theo một chuyên gia thần kinh, đọc sách còn xây dựng “dự trữ nhận thức”, giúp não thích nghi tốt hơn với quá trình lão hóa. Vài phút dành cho một cuốn sách mỗi ngày có thể trở thành khoảng thời gian hữu ích cho cả não bộ lẫn đời sống tinh thần.
Phụ huynh làm gì để nuôi dưỡng thói quen đọc sâu, chậm?
Nếu nhà trường đang cố gắng đưa đọc sâu trở lại – thông qua việc tăng thời gian cho hoạt động đọc và thực hành đọc phản biện, hạn chế dùng công nghệ và AI ở giai đoạn đầu tiểu học – thì gia đình phải trở thành “phòng tập” thứ hai. Bên cạnh đó, một trong những giải pháp đơn giản để khôi phục khả năng tập trung lại chính là đọc sách. Phụ huynh cần chủ động tạo điều kiện: giảm thiết bị, dành khung thời gian cố định cho việc đọc, và quan trọng hơn là để con tự chọn nội dung. Khi trẻ được đọc về chủ đề mình quan tâm và có quyền lựa chọn, việc đọc trở nên tự nhiên thay vì nhiệm vụ phải hoàn thành. Nội dung không nhất thiết phải là sách giáo khoa hay tác phẩm kinh điển; tin tức, truyện tranh, truyện hư cấu, lời bài hát, fanfic đều có thể là điểm khởi đầu. Điều cốt lõi là khuyến khích cách đọc sâu, chậm: không tra đáp án vội, đặt câu hỏi, tóm tắt lại bằng lời của mình. Nếu phụ huynh tiếp tục chiều theo thói quen đọc lướt, họ đang góp phần bào mòn chính tư duy phản biện mà con cái cần để sống trong thời đại AI.
