Thâu tóm doanh nghiệp Việt Nam: làn sóng mới định hình quyền lực sở hữu
Thâu tóm doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh đầu tư nước ngoài M&A hiện nay là quá trình nhà đầu tư ngoại, hoặc doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài, chi tiền mua cổ phần chi phối để nắm quyền kiểm soát doanh nghiệp nội địa, qua đó tác động trực tiếp đến cấu trúc sở hữu, chiến lược kinh doanh và hướng phát triển dài hạn của các thương hiệu Việt trên thị trường. Xu hướng này không còn là vài thương vụ lẻ tẻ, mà đang dần trở thành một làn sóng đủ lớn để buộc chúng ta phải nhìn lại câu hỏi: ai thực sự nắm quyền quyết định tương lai của những thương hiệu Việt nổi tiếng.
Bức tranh hiện tại cho thấy hai thái cực song hành. Một bên là kỳ vọng về vốn, công nghệ, quản trị hiện đại từ đầu tư nước ngoài M&A; bên còn lại là nỗi lo mất quyền kiểm soát doanh nghiệp, nhất là những thương hiệu đã ăn sâu trong đời sống người tiêu dùng. Hai thương vụ Highlands Coffee và Thiên Long là ví dụ điển hình: tiền nhiều, điều kiện chặt chẽ, nhưng cái đổi lại lớn nhất là quyền quyết định. Câu hỏi không còn là “nên bán hay không”, mà là “bán tới mức nào để vẫn giữ được linh hồn thương hiệu Việt”.
Highlands Coffee: từ bán quyền chi phối cho tới giành lại thế thượng phong
Khi nói về thâu tóm doanh nghiệp Việt Nam, Highlands Coffee là case học điển hình cho thấy quyền kiểm soát doanh nghiệp có thể dịch chuyển nhiều lần trong vòng đời một thương hiệu. Ngày 23/9, công ty con JSF Investments của Jollibee Foods Corporation thông báo đã ký thỏa thuận chuyển nhượng 11% vốn tại SF Vung Tau Joint Stock Company – đơn vị sở hữu hoạt động Highlands Coffee tại Việt Nam – cho CTCP Việt Thái Quốc tế (VTI). Điểm mấu chốt: doanh nghiệp của ông David Thái nâng tỷ lệ sở hữu tại Highlands Coffee từ 40% lên 51%, qua đó nắm quyền chi phối chuỗi cà phê này.
Nghịch lý thú vị là người sáng lập từng bán bớt để mở rộng, giờ lại chi đậm để giành lại quyền. Trước đó, ông David Thái đã bán 49% mảng kinh doanh tại Việt Nam cho tập đoàn Jollibee, chấp nhận hy sinh một phần quyền kiểm soát để đổi lấy vốn và kinh nghiệm vận hành. Hệ quả là Highlands Coffee bùng nổ số lượng cửa hàng và trở thành chuỗi cà phê lớn. Nay, khi thương hiệu đã đủ chín và kế hoạch IPO đang được xem xét với mục tiêu niêm yết tại Hà Nội vào quý I/2027, việc nhà sáng lập nắm lại 51% cho thấy một tuyên bố rất rõ: tương lai chiến lược của Highlands Coffee phải được quyết định bởi người hiểu sâu nhất về thị trường Việt.
Kokuyo – Thiên Long: kịch bản thâu tóm có điều kiện và vai trò của cơ quan cạnh tranh
Nếu Highlands Coffee cho thấy một doanh nghiệp Việt giành lại quyền chi phối, thì câu chuyện Kokuyo – Thiên Long lại là ví dụ ngược: đại gia ngoại từng bước nắm quyền kiểm soát doanh nghiệp Việt Nam. Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã ban hành quyết định số 294/QĐ-CT về việc tập trung kinh tế có điều kiện trong thương vụ mua lại cổ phần tại Tập đoàn Thiên Long. Theo cấu trúc giao dịch, sau khi nhận chuyển nhượng toàn bộ phần vốn từ cổ đông lớn Thiên Long An Thịnh và thực hiện chào mua công khai thêm, tập đoàn Nhật Bản có thể sở hữu tối đa 65,01% vốn Thiên Long và trở thành công ty mẹ.
Điểm đáng chú ý ở đây là khung “có điều kiện”. Cơ quan cạnh tranh yêu cầu nhóm doanh nghiệp phải tăng vốn đầu tư cho hoạt động R&D tại Việt Nam thêm 3 tỷ đồng mỗi năm trong ít nhất 5 năm sau khi thương vụ thực hiện. Đây là câu nói bằng hành động: nếu muốn nắm quyền kiểm soát doanh nghiệp Việt Nam, nhà đầu tư ngoại phải mang nhiều hơn là tiền – họ phải chuyển giao tri thức, công nghệ, và nâng chất lượng sản phẩm lẫn sức cạnh tranh quốc tế. Cách thiết kế điều kiện như vậy là tín hiệu tích cực, giúp hạn chế kịch bản “mua rẻ – hút lợi nhuận – bỏ mặc năng lực nội địa”.
Quyền kiểm soát doanh nghiệp: đánh đổi giữa vốn ngoại và bản sắc Việt
Nhìn vào Highlands Coffee và Thiên Long, có thể thấy quyền kiểm soát doanh nghiệp đã trở thành tâm điểm trong mọi cuộc đàm phán thâu tóm doanh nghiệp Việt Nam. Highlands Coffee chọn mô hình “hợp tác rồi giành lại”, cho thấy nhà sáng lập Việt có thể chủ động dùng vốn ngoại như bệ phóng, sau đó lấy lại quyền chi phối khi thương hiệu trưởng thành. Ở chiều ngược lại, Thiên Long chấp nhận chuyển giao vị trí công ty mẹ cho Kokuyo, nhưng đổi lại là cam kết nâng đầu tư R&D, duy trì hoặc tăng nhân lực nghiên cứu tại Việt Nam và thúc đẩy xuất khẩu.
Cả hai thương vụ cho thấy một xu hướng đáng suy ngẫm: không phải cứ đầu tư nước ngoài M&A là mất trắng bản sắc, nhưng cũng không thể kỳ vọng thương hiệu Việt sẽ giữ tinh thần ban đầu nếu không kiểm soát được cổ phần chi phối. Cân bằng giữa dòng vốn ngoại và quyền kiểm soát doanh nghiệp chiến lược sẽ là bài toán sống còn cho nhiều doanh nghiệp Việt trong vài năm tới. Câu trả lời hợp lý có lẽ nằm ở giữa: chấp nhận chia sẻ quyền lực đủ nhiều để nhận được công nghệ, quản trị, thị trường; nhưng kiên quyết giữ lại phần quyền đủ lớn để bảo vệ định hướng dài hạn mang dấu ấn Việt.
Kết luận: Làn sóng M&A ngoại không thể đảo ngược, nhưng có thể định hướng
Làn sóng thâu tóm doanh nghiệp Việt Nam bởi các nhà đầu tư nước ngoài, từ Việt kiều tới tập đoàn Nhật, sẽ không dừng lại. Highlands Coffee và Thiên Long chỉ là hai lát cắt cho thấy dòng vốn ngoại đang tìm tới những doanh nghiệp có thương hiệu mạnh, thị phần tốt và dư địa tăng trưởng rõ ràng. Câu hỏi không còn là nên mở hay đóng cửa với đầu tư nước ngoài M&A, mà là thiết kế “luật chơi” thế nào để mỗi thương vụ góp phần nâng chuẩn doanh nghiệp Việt thay vì làm loãng đi năng lực nội địa.
Cơ quan quản lý đã bắt đầu đi đúng hướng khi gắn quyền kiểm soát doanh nghiệp với cam kết đầu tư R&D, cạnh tranh quốc tế và tuân thủ pháp luật cạnh tranh. Phần còn lại nằm ở thái độ của doanh nghiệp Việt: hoặc chủ động như cách ông David Thái mua lại quyền chi phối Highlands Coffee, hoặc bị động để rồi dần mất tiếng nói trong chính thương hiệu mình gây dựng. Làn sóng M&A ngoại không thể đảo ngược, nhưng hoàn toàn có thể được định hướng để vừa đón vốn, vừa giữ được linh hồn kinh tế Việt.
