Lời hứa thịnh vượng đi kèm một giai đoạn bất ổn
AI là nhóm công nghệ có thể tự động hóa cả công việc trí óc lẫn lao động chân tay, qua đó tăng năng suất nhưng cũng làm thay đổi sâu sắc cách xã hội phân chia việc làm và thu nhập. Trong tập mới nhất của podcast Decoder, nhà đồng sáng lập Microsoft Bill Gates nói ông không bi quan về AI, song mối lo lớn nhất là hai thập kỷ chuyển đổi có thể tạo ra cả người thắng lẫn kẻ thua. Bill Gates dự báo AI cuối cùng có thể đưa nhân loại đến thời kỳ sung túc chưa từng có, khi phần lớn hàng hóa và dịch vụ không còn cần sức lao động của con người. Nhưng viễn cảnh ấy không phải lời bảo đảm rằng lợi ích sẽ đến nhanh, rộng khắp hay công bằng. Mốc 20 năm mà Gates nêu là cách ông mô tả quãng chuyển tiếp đầy bất định, không phải thời hạn khoa học chính xác. Cần nhìn lời hứa dài hạn cùng cảnh báo ngắn hạn: năng suất cao hơn không tự động bảo vệ sinh kế của những người bị cuốn vào thay đổi.
AI thay thế lao động trước khi xã hội kịp thích nghi
Tác động của AI sẽ không dừng ở những công việc lặp lại trong văn phòng. Gates cho rằng tiếp thị qua điện thoại, hỗ trợ khách hàng từ xa và kế toán có thể biến mất khi AI làm việc rẻ hơn, nhanh hơn và thậm chí chính xác hơn; robot hình người có thể dần đảm nhận các nghề chân tay. Ông hình dung robot có thể xây nhà, trồng trọt và thực hiện phẫu thuật nếu con người không chủ động làm chậm đáng kể hoặc dừng quá trình phát triển. Đây là lý do tranh luận về AI và việc làm cần vượt khỏi câu hỏi công nghệ có thể làm gì. Câu hỏi gai góc hơn là ai mất thu nhập trước, ai có cơ hội chuyển nghề và liệu đào tạo lại có theo kịp tốc độ thay đổi hay không. Doanh nghiệp có thể hưởng lợi từ hiệu suất, nhưng người lao động không thể chuyển ngay sang công việc mới chỉ vì năng suất chung tăng lên.
Rủi ro còn nằm ở khoảng cách giữa nơi lợi ích được tạo ra và nơi tổn thất tập trung. Khi một hệ thống thay thế một nhóm nhiệm vụ, doanh nghiệp có thể tiết kiệm thời gian và chi phí; còn người mất việc phải đối diện với hóa đơn, sự bất ổn và quá trình tìm sinh kế mới. Nếu chính sách chỉ chạy theo tốc độ áp dụng, xã hội sẽ có nguy cơ để người lao động tự gánh phần lớn chi phí chuyển tiếp. Vì vậy, AI thay thế lao động không nên được xem là một kết quả kỹ thuật thuần túy: lựa chọn triển khai, chia sẻ lợi ích và hỗ trợ người bị ảnh hưởng sẽ quyết định công nghệ trở thành động lực thịnh vượng chung hay nguồn bất bình đẳng.
Mất việc cũng có thể đồng nghĩa mất ý nghĩa
Nỗi lo không chỉ là tiền lương. Gates nhấn mạnh công việc còn đem lại lý do để thức dậy mỗi ngày, tạo quan hệ với đồng nghiệp, giúp con người phát triển ý tưởng và giải quyết vấn đề. Khi AI làm được nhiều nhiệm vụ hơn, câu hỏi về việc làm vì thế cũng là câu hỏi về mục đích sống và vị trí của con người. Một xã hội dư dả vật chất vẫn có thể bất ổn nếu nhiều người cảm thấy mình không còn cần thiết. Đây là khoảng cách mà lời hứa năng suất chưa tự lấp đầy: máy móc có thể tạo ra nhiều hàng hóa hơn, nhưng không thể mặc nhiên thay thế cảm giác đóng góp, sự gắn kết hay quyền được tham gia vào đời sống kinh tế.
Gates cho rằng nghệ thuật, thể thao, nấu ăn và chăm sóc trẻ em có thể được bảo tồn như những hoạt động dành cho con người, ngay cả khi AI làm chúng tốt hơn. Ông cũng nêu các lựa chọn như nghỉ hưu sớm hơn hoặc giới hạn giờ làm để duy trì một phần việc làm cho con người. Những đề xuất này đáng chú ý vì chúng đặt ra một mục tiêu khác ngoài tối đa hóa hiệu suất: giữ chỗ cho sự tham gia của con người. Tuy nhiên, rút ngắn giờ làm hay bảo vệ một số nghề sẽ chỉ có tác dụng nếu đi cùng cách phân phối thu nhập và cơ hội hợp lý. Nếu không, sự sung túc được tạo ra bởi công nghệ có thể tồn tại song song với cảm giác bị gạt ra ngoài.
Thịnh vượng không tự đến: xã hội phải chọn cách chuyển tiếp
Dự báo của Gates đáng được xem như lời cảnh báo về lựa chọn chính sách, không phải kịch bản đã định sẵn. Ông gợi ý con người có thể dành riêng một số hoạt động cho mình và cân nhắc thay đổi thời gian lao động; ông cũng hình dung một số người có thể chọn lối sống hạn chế sử dụng công nghệ hiện đại tương tự cộng đồng Amish. Các hình dung đó cho thấy câu trả lời không chỉ nằm ở việc đào tạo mọi người cạnh tranh trực tiếp với máy móc. Xã hội còn phải quyết định công nghệ phục vụ những mục tiêu nào, người lao động được bảo vệ ra sao và lợi ích năng suất được chia sẻ thế nào.
Khoảng cách giữa viễn cảnh dư dả và những năm tháng xáo trộn sẽ phụ thuộc vào cách các quyết định ấy được đưa ra. Nếu AI giúp giảm lao động nặng nhọc, mở rộng dịch vụ và tăng sản lượng, lợi ích có thể rất lớn. Nhưng nếu việc làm mất đi nhanh hơn khả năng hỗ trợ và tìm vai trò mới, thời kỳ sung túc sẽ đến với nhiều người như một lời hứa xa vời. Kết luận quan trọng nhất từ cảnh báo của Gates là không nên nhầm năng suất với tiến bộ xã hội. AI có thể tạo điều kiện cho thịnh vượng; con người vẫn phải thiết kế con đường để thịnh vượng ấy không chỉ thuộc về những người thắng cuộc.
