Từ ngôi sao nhạc đồng quê Mỹ đến biểu tượng di sản văn hóa ca sĩ
Dolly Parton là danh ca nhạc đồng quê Mỹ hiếm hoi biến câu chuyện đời mình từ vùng núi Tennessee nghèo khó thành một di sản văn hóa ca sĩ hai mặt: vừa là biểu tượng nhạc đồng quê, vừa là người mở đường cho các sáng kiến đọc sách và giáo dục cho trẻ em trên toàn thế giới, với tầm ảnh hưởng vượt xa âm nhạc sân khấu thuần túy.
Dolly Parton qua đời ngày 25/8 ở tuổi 80 sau thời gian chống chọi ung thư, khép lại một sự nghiệp kéo dài nhiều thập niên nhưng mở ra cuộc tranh luận cần thiết về ý nghĩa của từ “di sản” trong văn hóa đại chúng. Không thể nói về Dolly Parton di sản mà chỉ đếm cúp và bảng xếp hạng. Bà sinh ra trong gia đình có 12 người con ở vùng núi Tennessee, sớm bộc lộ năng khiếu âm nhạc và bước lên sân khấu Grand Ole Opry từ năm 13 tuổi. Từ Jolene, I Will Always Love You đến 9 to 5, bà không chỉ làm mới nhạc đồng quê Mỹ mà còn mang chất tự sự nữ quyền, khẳng định tiếng nói của phụ nữ lao động, của người nghèo, của những người bị xem nhẹ trong xã hội.
Theo một thống kê chính thức, Dolly Parton nhận 55 đề cử Grammy và giành 10 giải, đồng thời được ghi danh vào Country Music Hall of Fame, chứng tỏ sức ảnh hưởng bền bỉ của bà trong nhạc đồng quê Mỹ và văn hóa đại chúng. Nhưng nếu dừng lại ở đó, chúng ta đã bỏ qua một nửa bản chất di sản văn hóa ca sĩ mà bà để lại: khả năng dùng danh tiếng để thay đổi cách một xã hội đối xử với việc đọc của trẻ nhỏ.
Thư viện Tưởng tượng: khi một bài hát hóa thành hàng trăm triệu cuốn sách
Dolly Parton không hài lòng với danh hiệu nữ hoàng nhạc đồng quê; bà muốn trở thành “Quý bà sách” trong mắt trẻ em – cách gọi mà chính cha bà tự hào nhất. Từ mong muốn ấy, Thư viện Tưởng tượng (Imagination Library) ra đời năm 1995 tại Tennessee, nơi Dolly lớn lên, như một lời phản biện đầy tính cá nhân với cái nghèo, nạn mù chữ và sự bất bình đẳng cơ hội.
Chương trình hoạt động với một ý tưởng đơn giản đến mức gần như… cách mạng: mọi trẻ em đăng ký sẽ được nhận miễn phí một cuốn sách mỗi tháng, từ lúc chào đời đến năm 5 tuổi; mỗi gói quà đều ghi tên từng em như một cách khẳng định: “Cuốn sách này thuộc về con”. Khi kết thúc chương trình, các em nhận thêm cuốn Look Out Kindergarten, Here I Come! kèm lời nhắn của Dolly, khuyến khích tiếp tục đến thư viện công cộng địa phương để đọc thêm. Đây không còn là hoạt động từ thiện nhất thời, mà là một hệ sinh thái khuyến đọc được thiết kế rõ ràng, có điểm bắt đầu, lộ trình và điểm chuyển tiếp.
Theo tổ chức Imagination Library, đến nay chương trình đã trao tặng hơn 300 triệu cuốn sách miễn phí đến hàng triệu trẻ em tại tất cả 50 bang của Mỹ, vùng lãnh thổ và thêm nhiều quốc gia khác. Con số này biến một sáng kiến địa phương thành một định chế văn hóa: Thư viện Tưởng tượng không chỉ phát sách, mà tạo ra thói quen, ký ức và bản sắc đọc cho cả thế hệ. Ở đây, Dolly Parton di sản không phải là album, mà là kệ sách nhỏ trong phòng ngủ của từng đứa trẻ.
Di sản đọc – viết: khi số phận trẻ em được viết lại từ trang sách đầu đời
Đóng góp lớn nhất của Thư viện Tưởng tượng không nằm ở những hình ảnh phát sách từ thiện, mà ở thay đổi đo được trong năng lực đọc – viết và đời sống gia đình. Các chuyên gia giáo dục đọc – viết được mời chọn sách cho chương trình tại Mỹ, còn các tổ chức giáo dục địa phương giúp đăng ký trẻ em và cùng chia sẻ chi phí với hệ thống trung tâm của Dolly Parton. Mô hình này buộc cộng đồng phải cùng đầu tư vào việc đọc, thay vì chờ lòng tốt từ xa rơi xuống.
Một nghiên cứu với hơn 86.000 gia đình cho thấy trẻ tham gia chương trình có kỹ năng đọc – viết ban đầu tốt hơn gấp 6 lần, thích thú với sách hơn 9 lần và chủ động tham gia các buổi đọc chia sẻ nhiều hơn 17 lần. Đây là những con số hiếm hoi trong đời sống văn hóa có thể trích dẫn như một câu khẳng định: “Khi trẻ có sách trong tay từ những năm đầu đời, khả năng đọc – viết và gắn kết gia đình tăng lên rõ rệt”. Không ngạc nhiên khi người tham gia cho biết hoạt động đọc sách trong chương trình giúp họ gần nhau hơn, tạo nên những giờ đọc chung như một nghi thức gia đình mới.
Điều đáng nói là các kết quả tích cực này xuất hiện ở nhiều nhóm kinh tế – xã hội khác nhau, phá vỡ mặc định rằng chỉ trẻ em khá giả mới có thể yêu sách và đọc giỏi. Ở góc độ di sản văn hóa ca sĩ, Dolly Parton đã kéo giáo dục đọc – viết ra khỏi phòng họp chính sách và đặt nó vào bàn ăn, giường ngủ, ghế sofa của từng nhà. Bà chứng minh rằng một người nghệ sĩ có thể định hình cấu trúc cơ hội của cả một thế hệ, không phải bằng phát ngôn chính trị mà bằng những cuốn sách đến đều đặn từng tháng.
Dolly Parton di sản kép: âm nhạc, lòng nhân ái và câu hỏi cho tương lai
Điều làm Dolly Parton khác biệt không phải vì bà là siêu sao duy nhất làm thiện nguyện, mà vì bà nhất quán biến trải nghiệm cá nhân thành chính sách văn hóa mềm. Bà dành tặng Thư viện Tưởng tượng cho cha mình, người nông dân không biết đọc và chưa từng đến trường, và kể lại việc mình đã đọc từ Kinh Thánh đến cả tờ quảng cáo bách hóa khi còn bé – bằng chứng về cơn khát chữ của một đứa trẻ nghèo. Từ đó, di sản văn hóa ca sĩ của Dolly có hai trụ cột: âm nhạc kể chuyện của người bị lãng quên, và những cuốn sách trả lại tiếng nói cho con cái họ.
Song, di sản nào cũng mong manh nếu thiếu sự kế thừa. Một phần Thư viện Tưởng tượng phụ thuộc vào tài trợ của các tiểu bang và hiện đang đối mặt khó khăn vì cắt giảm ngân sách; dù sau lời kêu gọi của gia đình Dolly, các khoản quyên góp tăng mạnh, nhưng khó có thể sống dựa vào những làn sóng ủng hộ nhất thời. Câu hỏi đặt ra cho công chúng và giới làm chính sách là: chúng ta muốn nhìn Dolly Parton như một huyền thoại đã khép lại, hay như một lời thách thức phải tiếp tục đầu tư cho văn hóa đọc trẻ em?
Dolly Parton qua đời, nhưng Jolene vẫn được hát, các vai diễn điện ảnh vẫn được xem, những cuốn sách của Thư viện Tưởng tượng vẫn lặng lẽ đến trước cửa nhà các em nhỏ. Kết luận công bằng nhất cho Dolly Parton di sản có lẽ là thế này: bà không rời đi để lại một tượng đài, mà để lại một nhiệm vụ. Nếu chúng ta để những kệ sách của trẻ em trống đi, thì lỗi không thuộc về người ca sĩ đã làm quá nhiều trong 80 năm đời mình, mà thuộc về thế hệ còn lại đã không đủ can đảm để tiếp tục câu chuyện bà khởi xướng.
