AI đang trở thành cuộc đua xây dựng năng lực
Đầu tư AI là việc doanh nghiệp và nhà cung cấp công nghệ rót nguồn lực vào phần mềm, chip và trung tâm dữ liệu để phát triển, triển khai các hệ thống trí tuệ nhân tạo. Quy mô cuộc đua này đang tăng nhanh hơn câu trả lời về khả năng sinh lời.
Theo Báo cáo Tài sản Doanh nhân Toàn cầu năm 2026 của HSBC, 79% doanh nhân có tài sản lớn tham gia khảo sát dự định tăng đầu tư AI cho hoạt động kinh doanh chính trong 12 tháng tới, với tổng chi tiêu dự kiến đạt 367 tỷ USD. Đây là tín hiệu cho thấy AI đã rời khỏi giai đoạn thử nghiệm để bước vào kế hoạch phân bổ vốn thực tế. Nhưng con số ấy phản ánh ý định đầu tư, không phải lợi nhuận đã được chứng minh.
Áp lực không chỉ đến từ doanh nghiệp ứng dụng AI. Ít nhất bảy hoặc tám công ty đang nhắm tới vị trí nhà cung cấp AI quy mô lớn, trong khi Bill Dudley, cựu Chủ tịch Ngân hàng Dự trữ Liên bang New York, cho rằng chỉ hai hoặc ba đơn vị có thể trở thành thế lực thống trị. Khi nhiều bên cùng xây dựng trước khi biết nhu cầu cuối cùng, nguy cơ dư thừa hạ tầng là cái giá dễ bị xem nhẹ nhất.
Kỳ vọng tăng trưởng phải đối mặt với bài toán doanh thu
Một dự báo cảnh báo tổng đầu tư hạ tầng AI có thể vượt 10 nghìn tỷ USD nếu các công ty thực hiện đầy đủ kế hoạch hiện tại. Bill Dudley lưu ý rằng tốc độ khấu hao nhanh của trung tâm dữ liệu và thiết bị tính toán đặt ra yêu cầu doanh thu rất lớn để khoản vốn bỏ ra đem lại mức sinh lời thỏa đáng. Điều này khiến câu hỏi quan trọng không còn là ai chi nhiều nhất, mà là ai có thể biến công suất thành doanh thu bền vững.
Bức tranh ứng dụng tại doanh nghiệp có cả lý do để lạc quan lẫn lời nhắc phải thận trọng. Nâng cao năng suất nhân viên là động lực phổ biến nhất, được 43% người tham gia khảo sát HSBC nêu ra; tuy nhiên, đầu tư công nghệ mới chỉ là một phần của quá trình đổi mới. Nếu quy trình, trách nhiệm kiểm tra và cách dùng kết quả không đổi, năng lực tính toán đắt đỏ có thể không chuyển thành hiệu quả kinh doanh tương xứng.
Vì vậy, chi tiêu AI cần được đánh giá bằng kết quả cụ thể: chất lượng đầu ra, sai sót được giảm đến đâu và liệu doanh thu hoặc năng suất có tăng đủ để bù đắp chi phí vận hành, nâng cấp và khấu hao hay không. Mức đầu tư lớn tự nó không chứng minh rằng một doanh nghiệp đang đi trước.
Vốn cho AI có thể làm rủi ro khó nhìn thấy hơn
Một phần đáng lo của làn sóng này nằm ở cách huy động vốn. Tín dụng tư nhân và các thỏa thuận cho thuê chiếm phần đáng kể, trong khi một số nghĩa vụ tài chính có thể chưa xuất hiện trên bảng cân đối kế toán cho đến khi dự án trung tâm dữ liệu hoàn thành. Vì vậy, nhà đầu tư và công chúng có thể khó xác định ai đang gánh rủi ro, cũng như mức độ rủi ro thực tế.
Nếu doanh nghiệp cắt giảm kế hoạch khi nhu cầu không đạt kỳ vọng, tác động có thể lan từ cổ phiếu công nghệ tới các bên cho vay và nhà đầu tư đã tài trợ cho hạ tầng. Những cam kết bảo lãnh giá trị chip trong tương lai của Nvidia cũng là điểm dễ tổn thương nếu giá chip giảm trong lúc biên lợi nhuận chịu sức ép. Đây là rủi ro tài chính đáng theo dõi, dù Dudley không xem một cuộc khủng hoảng giống năm 2008 là kịch bản có khả năng nhất.
Dudley kêu gọi cơ quan quản lý cải thiện công bố thông tin về các thỏa thuận tài chính và khoản nợ tiềm tàng để nhà đầu tư nhìn rõ hơn những rủi ro tích tụ. Minh bạch hơn không ngăn được mọi khoản đầu tư sai lầm, nhưng giúp vốn được định giá dựa trên nghĩa vụ thực thay vì vẻ ngoài của một dự án chưa hoàn thành.
Giá trị cuối cùng vẫn phụ thuộc vào con người và kỷ luật
Với người lao động, cuộc đua hạ tầng chỉ có ý nghĩa khi AI cải thiện công việc thay vì trở thành mục tiêu tự thân. Báo cáo HSBC ghi nhận 44% doanh nhân khảo sát dự báo số nhân viên tăng trong hai năm tới nhờ tích hợp AI, trong khi 23% dự kiến giảm nhân sự. Điều đó cho thấy kết quả không nhất thiết là thay người hàng loạt; công nghệ có thể bổ trợ năng suất, nhưng đòi hỏi kỹ năng và cách tổ chức công việc thay đổi.
Tại Việt Nam, Microsoft cho biết 39% lao động tri thức thuộc nhóm nhân sự tiên phong về AI, cao hơn tỷ lệ 16% toàn cầu. Đây là nền tảng đáng kể, song khả năng sử dụng công cụ chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đã tạo được giá trị. Cần xác định AI làm phần việc nào, con người kiểm tra và ra quyết định ở đâu, rồi đo hiệu quả trước khi mở rộng.
Kết luận, dòng vốn đang đổ vào AI vì cơ hội thay đổi năng suất và vị thế cạnh tranh là có thật. Nhưng quy mô hạ tầng có thể vượt nhu cầu, nguồn vốn thiếu minh bạch và doanh thu chưa chắc bù được khấu hao. Cuộc đua chỉ đáng giá khi khoản đầu tư được triển khai có kỷ luật, tạo kết quả kinh doanh đo lường được và không che khuất rủi ro phía sau.
