Từ đồi chè Shan Tuyết đến ruộng bậc thang: định nghĩa một mô hình sinh kế mới
Du lịch cộng đồng Lào Cai là mô hình phát triển kết hợp nông nghiệp bền vững, trải nghiệm văn hóa bản địa và lưu trú tại nhà dân, trong đó chè Shan Tuyết và ruộng bậc thang vừa là tư liệu sản xuất, vừa là sản phẩm du lịch mang lại thu nhập trực tiếp cho người dân vùng cao. Tinh thần cốt lõi của mô hình này là để người dân làm chủ tài nguyên, kể câu chuyện của chính mình và hưởng lợi công bằng từ dòng khách. Điều đáng nói, Lào Cai không chọn tách nông nghiệp khỏi du lịch mà chủ động gắn kết hai lĩnh vực: từ đồi chè Shan Tuyết đến ruộng bậc thang, lợi thế của vùng cao không chỉ nằm ở cảnh quan mà còn ở nông sản, văn hóa và tri thức bản địa. Đây là lựa chọn mang tính quan điểm: hoặc bán cảnh quan một lần, hoặc biến cảnh quan thành sinh kế lâu dài.
HTX Bản Liền: khi chè Shan Tuyết bước ra khỏi nương và trở thành câu chuyện
Câu chuyện ở Bản Liền cho thấy nông dân vùng cao không hề bị động; họ đang tự viết lại vai trò của mình trong chuỗi giá trị du lịch. Bản Liền vốn có lợi thế về chè Shan Tuyết, cảnh quan và văn hóa Tày, nhưng chỉ khi người dân quyết định biến nông sản thành trải nghiệm thì giá trị mới bật lên. Ngày 16/9/2025, HTX Du lịch Bản Liền được thành lập với vốn điều lệ 120 triệu đồng, gồm 6 thành viên sáng lập là người Tày, chị Vàng Thị Thông làm Giám đốc. Đây không chỉ là một thủ tục pháp lý; đó là tuyên bố rằng du lịch phải là sinh kế chung, không phải cuộc chơi đơn lẻ của vài hộ khá giả.
Mô hình HTX đã thay đổi cách tổ chức du lịch cộng đồng Lào Cai ở Bản Liền: hộ làm lưu trú, hộ cung cấp thực phẩm, hộ phụ trách văn nghệ, hộ dẫn trekking rừng cọ, thác nước, đồi chè. Quan trọng hơn, HTX không tách du lịch khỏi nông nghiệp mà đưa chè Shan Tuyết vào trung tâm trải nghiệm: du khách hái chè, sao chè thủ công, uống trà và mua sản phẩm tại chỗ. Nhờ vậy, cây chè không chỉ có giá trị từ sản xuất mà còn được cộng thêm giá trị dịch vụ và câu chuyện. Năm 2026, xã có 1.219 ha chè, quý I thu 65 tấn chè búp tươi và đón 3.919 lượt khách, trong đó 182 khách quốc tế. Đây là minh chứng rõ ràng rằng khi nông nghiệp và du lịch được tổ chức đúng, chúng bổ trợ cho nhau thay vì cạnh tranh.
Ruộng bậc thang: “sợi chỉ đỏ” của hành trình, không phải phông nền miễn phí
Lào Cai đang thẳng thắn nhìn lại cách làm du lịch ruộng bậc thang. Nếu chỉ đưa khách đến ngắm, chụp ảnh rồi rời đi, địa phương mới khai thác được phần nhỏ giá trị tài nguyên. Tại một hội nghị về cung đường kết nối di sản ruộng bậc thang, lãnh đạo ngành xúc tiến địa phương nhấn mạnh: phải biến cảnh quan thành trải nghiệm, trải nghiệm thành sản phẩm, và sản phẩm thành hành trình có thể bán trên thị trường. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Ruộng bậc thang sẽ là ‘sợi chỉ đỏ’ xuyên suốt hành trình, nhưng sản phẩm không chỉ bán ruộng bậc thang”.
Quan điểm này đặt ra một tiêu chuẩn mới cho du lịch cộng đồng Lào Cai: ruộng bậc thang phải tiếp tục là tư liệu sản xuất, không bị biến thành sân khấu chụp hình. Nghề thủ công, nếp nhà, ẩm thực, lễ hội phải sống trong đời sống cộng đồng chứ không chỉ diễn cho khách xem. Đó mới là nông nghiệp bền vững: chè búp tươi được sản xuất theo hướng hữu cơ, đạt VietGAP và được thu mua ổn định, trong khi ruộng lúa vẫn nuôi sống gia đình. Khi ruộng bậc thang và đồi chè vừa nuôi người, vừa nuôi du lịch, người dân có lý do để giữ đất, giữ nghề, thay vì bỏ lên thành phố làm thuê.
Lao Chải, Tà Ghênh và bài học về “khoảng lặng” trong phát triển du lịch
Trong khi Bản Liền đã có HTX và chuỗi dịch vụ khá hoàn chỉnh, Lao Chải vẫn ở vạch xuất phát. Đầu tháng 10/2026, một đoàn media trip gồm tạp chí du lịch và các nhà sáng tạo nội dung đã đến Lao Chải để khám phá, ghi hình và quảng bá điểm đến này. Họ nhìn thấy gì? Một vùng đất ruộng bậc thang đẹp, nhà cửa bình dị, nhưng cả xã chỉ có một homestay và vài tiệm tạp hóa nhỏ rải rác. Nghĩa là tài nguyên phong phú nhưng dịch vụ gần như trống. Đó là bức tranh trung thực về nhiều điểm du lịch cộng đồng Lào Cai: tiềm năng lớn, hạ tầng và kỹ năng còn thiếu.
Điểm trường Tà Ghênh là một “khoảng lặng” trong hành trình ấy. Khoảng 30 em nhỏ học trong điều kiện thiếu thốn, nhưng ánh mắt và nụ cười lại đầy lạc quan. Đoàn đã đến giao lưu, tổ chức trò chơi, trao quà, mang lại niềm vui cho các em. Cô giáo chia sẻ rằng trong bối cảnh còn nhiều khó khăn, những món quà và sự quan tâm là nguồn động viên rất lớn; nhìn các em được vui chơi, giao lưu, cười nhiều khiến thầy cô ấm lòng. Tuy nhiên, điều đáng mong đợi không phải là vài chuyến thăm cảm động, mà là những kết nối tiếp theo sau chuyến đi, để hỗ trợ thiết thực hơn cho cô và trò. Nếu du lịch chỉ dừng ở vài clip đẹp, nó sẽ bỏ quên những đứa trẻ đang sống ngay trên “thiên đường check-in” đó.
Tương lai du lịch cộng đồng Lào Cai: HTX, tiêu chuẩn ASEAN và quyền làm chủ của người dân
Điểm chung của Bản Liền, Lao Chải hay các vùng ruộng bậc thang khác là một câu hỏi: ai sẽ làm chủ quá trình phát triển? Câu trả lời đang dần nghiêng về phía cộng đồng và HTX. Từ câu chuyện Bản Liền, có thể thấy HTX là đầu mối tổ chức sản phẩm, phân công dịch vụ, kết nối hộ sản xuất với khách du lịch và xây dựng thương hiệu chung địa phương. Dòng khách tạo thêm việc làm và thu nhập cho người làm lưu trú, hướng dẫn, vận chuyển, ẩm thực và sản phẩm thủ công. Những hộ chưa đủ điều kiện làm homestay vẫn có thể tham gia bằng cách cung cấp nông sản, thực phẩm, thủ công hoặc dịch vụ trải nghiệm. Đây là cách phân chia lợi ích công bằng hơn so với mô hình doanh nghiệp bên ngoài vào khai thác.
Địa phương đã chọn Lâm Thượng và Nghĩa Đô để xây dựng làng du lịch cộng đồng giai đoạn 2026–2028, hướng tới tiêu chuẩn du lịch cộng đồng ASEAN. Định hướng này gắn phát triển du lịch với bảo tồn văn hóa, bảo vệ môi trường và nâng cao sinh kế. Nhưng để mô hình phát huy hiệu quả, cần tiếp tục đào tạo kỹ năng, xây dựng sản phẩm đặc trưng, cải thiện hạ tầng và hoàn thiện cơ chế quản lý. Phát triển du lịch cộng đồng hiệu quả là khi người dân vừa là người làm du lịch, vừa là chủ thể của quá trình phát triển. Nếu chè Shan Tuyết, ruộng bậc thang và những lớp học như Tà Ghênh đều được đặt ở trung tâm chính sách, Lào Cai có thể trở thành ví dụ sống động về một vùng cao đi lên bằng nông nghiệp bền vững và du lịch có trách nhiệm.
