Bản quyền FIFA ASEAN Cup và cú lật kèo lúc 18h
Bản quyền FIFA ASEAN Cup là quyền phát sóng truyền hình và phân phối nội dung liên quan đến giải đấu bóng đá khu vực do FIFA bảo trợ, nơi các thị trường trong Đông Nam Á và lân cận phải đàm phán với đơn vị nắm quyền phân phối để khán giả trong nước có thể xem các trận đấu trực tiếp và hợp pháp trên truyền hình hoặc nền tảng số.
Câu chuyện bản quyền FIFA ASEAN Cup tại Việt Nam cho thấy một thực tế khó chấp nhận: phải đợi đến hơn một giờ trước khi đội tuyển quốc gia ra sân trận mở màn, khán giả mới biết chắc mình có được xem bóng đá trên sóng hợp pháp hay không. Chiều cùng ngày, khoảng 14h, vẫn có thông tin không có đài truyền hình Việt Nam nào mua bản quyền vì giá quá cao, đến khoảng 18h các đơn vị trong nước mới xác nhận giải đấu sẽ được phát sóng. Trong khi đó, đã có 5 thị trường gồm Australia, Indonesia, Bangladesh, Lào và Hong Kong sở hữu bản quyền FIFA ASEAN Cup từ trước đó nhiều ngày. Sự đối lập này đặt ra câu hỏi: vì sao truyền hình Việt Nam luôn để mình rơi vào thế bị động “phút 89” trong đàm phán bản quyền thể thao?
Mức giá cao, giải thưởng giảm và bài toán kinh doanh khó thắng
Cốt lõi của sự chậm trễ là bài toán kinh tế: bản quyền FIFA ASEAN Cup bị đánh giá là quá đắt trong khi giá trị thương mại không chắc chắn. Gói bản quyền tại Việt Nam từng được chào ở mức cao, sau đó phải giảm dần nhưng chi phí vẫn bị xem là rào cản lớn đối với các đơn vị truyền hình. Đồng thời, giải thưởng cho nhà vô địch Division 1 lại bị cắt giảm tới 35%, từ 1 triệu USD xuống còn 650.000 USD, khiến hình ảnh giải đấu trong mắt nhà đài càng kém hấp dẫn về mặt lợi nhuận. Khi tiền thưởng giảm mạnh nhưng giá bản quyền vẫn được giữ ở vùng “premium”, việc đầu tư trở nên khó biện minh trước ban lãnh đạo.
Một phát biểu đáng trích là: “Giải thưởng cho nhà vô địch Division 1 bị cắt giảm 35% từ 1 triệu USD xuống 650.000 USD”, cho thấy sự lệch pha rõ rệt giữa chi phí bản quyền và phần thưởng tài chính của giải. Trong hoàn cảnh đó, nhà đài có xu hướng kéo dài thương lượng, hy vọng bên bán phải điều chỉnh kỳ vọng sát với khả năng thu hồi vốn từ quảng cáo và thuê bao. Nhưng chiến lược cố gắng ép giá này, như thực tế cho thấy, khiến mọi bên rơi vào thế căng thẳng đến phút cuối.
Người hâm mộ mắc kẹt giữa FIFA và nhà đài
Tất cả cuộc mặc cả xung quanh bản quyền FIFA ASEAN Cup rốt cuộc lại đổ lên vai người hâm mộ. Trong một thời gian, họ được thông báo rằng sẽ không thể xem đội bóng của mình thi đấu trên truyền hình do bản quyền chưa được mua. Nhiều ý kiến công khai ủng hộ việc không mua bằng mọi giá, cho rằng “có những thứ đáng chi hơn cho bóng đá trẻ hoặc phúc lợi xã hội”. Một số người còn lựa chọn chấp nhận: nếu không có sóng trực tiếp thì “xem kết quả trên báo cũng được”.
Nhưng cảm giác bị treo lơ lửng đến sát giờ bóng lăn lại là câu chuyện khác: khán giả chuẩn bị lịch xem, kết nối gia đình, bạn bè, rồi phải chờ thông báo “phút 89” mới biết có trận đấu để xem hay không. Việc truyền hình Việt Nam nhiều lần đặt người xem vào thế bị động làm xói mòn niềm tin. Tệ hơn, nó gửi đi thông điệp rằng lợi ích thương mại của bên bán và bên mua quan trọng hơn trải nghiệm của cộng đồng bóng đá – điều trái với mục tiêu “phát triển bóng đá khu vực” mà FIFA từng nêu khi giới thiệu giải đấu bóng đá khu vực này.
Thói quen “phút 89” của truyền hình Việt Nam không còn là ngoại lệ
Điều đáng nói, đây không phải lần đầu thị trường Việt Nam chứng kiến cảnh thương lượng bản quyền kéo dài tới sát giờ khai mạc. Từ AFF Cup 2012, World Cup 2014, đến World Cup 2018 và 2022, mô-típ quen thuộc là: giá chào cao, nhà đài tuyên bố không mua bằng mọi giá, rồi kéo dài đàm phán đến khi không còn nhiều lựa chọn. Ở một số thương vụ, bên phân phối phải hạ kỳ vọng khi chỉ còn Việt Nam là khách hàng tiềm năng trước ngày khai mạc, như trường hợp World Cup 2014. Ở những lần khác, sự xuất hiện của doanh nghiệp tài trợ vào phút chót mới giúp chốt được hợp đồng.
Chiến lược “chờ đến phút cuối để mua rẻ” là con dao hai lưỡi. Nó đôi khi giúp giảm chi phí hoặc kéo thêm nguồn vốn tài trợ, nhưng cũng có thể phản tác dụng, như khi một số giải trước đó không có sóng đầy đủ vì đàm phán đổ bể. Từ góc nhìn hệ thống, thói quen này cho thấy thị trường truyền hình Việt Nam thiếu một khung chiến lược rõ ràng cho đàm phán bản quyền thể thao: tiêu chí giá – lợi nhuận – trách nhiệm với người xem chưa được định nghĩa minh bạch. Khi chưa có chuẩn, giải nào cũng biến thành cuộc “chơi canh bạc” ở phút cuối cùng.
Việt Nam nên tiếp tục “chơi sát giờ” hay thay đổi luật cuộc chơi?
So với những thị trường đã sớm chốt bản quyền FIFA ASEAN Cup, Việt Nam đang tự đặt mình vào thế bị động: mất thời gian, hao tổn hình ảnh và làm tổn thương mối quan hệ với người hâm mộ. Vấn đề không phải chỉ là có mua hay không, mà là cách ra quyết định. Nếu tiếp tục chiến lược đàm phán “phút 89”, truyền hình Việt Nam sẽ còn nhiều lần phải đối mặt với cảnh khán giả phẫn nộ, FIFA bực bội và các thương vụ ngày càng khó.
Giải pháp không nằm ở việc chấp nhận mọi mức giá, mà ở một khung chính sách rõ ràng: xác định trần chi cho từng loại giải, minh bạch hóa tiêu chí lựa chọn, và đặc biệt là công khai sớm định hướng với người xem. Khi đó, dù quyết định là mua hay không mua, khán giả vẫn có thời gian chuẩn bị và cảm thấy mình được tôn trọng. Bản quyền thể thao là cuộc chơi kinh doanh, nhưng nếu quên rằng nó tồn tại nhờ người hâm mộ, thì mọi hợp đồng ký lúc 18h cũng chỉ là những chiến thắng ngắn hạn trên giấy.
