Sức hút kỳ lạ của những thực phẩm hiếm có
Những thực phẩm hiếm có như nấm tràm miền núi hay quả da đá đặc sản là các món ăn dân dã, mọc tự nhiên, chỉ xuất hiện theo mùa và thường gắn với ký ức bản địa, nhưng lại đủ sức khiến khách vượt xa mua hàng, thậm chí đi hơn 30km chỉ để tìm cho được đúng hương vị đặc trưng và cách chế biến truyền thống của địa phương. Trong thời đại mọi thứ đều có thể đặt hàng qua vài cú chạm điện thoại, việc nhiều người chịu khó chạy xe hàng chục kilômét để tìm nấm “đắng ngắt” hay một loại quả nhỏ bé có tên lạ nghe qua tưởng như chẳng mấy hấp dẫn cho thấy: cái người ta tìm không chỉ là món ăn, mà là trải nghiệm. Họ săn tìm nguồn gốc tự nhiên, sự chân thật trong cách làm, và cảm giác chạm vào bản sắc văn hóa thông qua từng miếng nấm, từng trái da đá.
Nấm tràm miền núi: từ rừng xuống phố và ‘khu chợ’ chỉ bán một món
Giữa phường Thuận Hóa, một “khu chợ chuyên môn” chỉ bán nấm tràm đã hình thành ngay tại bãi đỗ xe trên đảo giao thông Ngự Bình - Tam Thai - Phan Bội Châu, ngày nào cũng đông đúc người bán kẻ mua. Nấm tràm miền núi được người dân A Lưới, Bình Điền thu hái từ rừng, mang về tập kết đối diện di tích Đàn Nam Giao. Có người vượt 50-60km từ vùng núi xuống để bán, trong khi khách cũng chạy hàng chục kilômét tìm mua thứ nấm đắng đặc trưng này. Bà Trần Thị Kiêng ở xã Phú Vinh đã chạy khoảng 30km chỉ để mua vài ký nấm về sơ chế, cấp đông ăn dần vì nơi bà sống không có người bán nấm tràm. Mùa nấm tràm chỉ kéo dài từ tháng 4 đến tháng 7 âm lịch, mọc sau những trận mưa trên nền rừng tràm, keo, bạch đàn nên được xem là “lộc trời” thời vụ, vừa tạo thêm thu nhập cho hộ dân vừa tạo nên một chợ nấm chỉ xuất hiện vài tháng rồi tự biến mất chờ năm sau.
Vị đắng của nấm tràm và nghệ thuật chuyên môn hóa
Cái khiến khách bất chấp đường xa tìm đến chợ nấm không phải sự tiện lợi, mà chính là vị đắng nhẹ, ngọt hậu độc đáo của nấm tràm cùng tính chuyên môn cực cao của những người bán. Nấm được hái giữa rừng từ lúc tờ mờ sáng, mang về còn bám đất với vị đắng đặc trưng nên người dân thường làm sạch, gọt vỏ, luộc, rồi đóng thành từng bịch để tăng giá trị sản phẩm và giúp khách dễ chế biến. Một thương lái cho biết, nấm mua từ A Lưới, Bình Điền khoảng 40.000-45.000 đồng/kg, sau khi bán ra, mỗi ký nấm lời khoảng 5.000 đồng. Nấm lựa kỹ theo đặt hàng có thể lên đến khoảng 100.000 đồng/kg. Những con số ấy không chỉ nói về tiền, mà cho thấy sự hình thành của một chuỗi giá trị xoay quanh một món duy nhất. Khi mùa nấm kết thúc, “khu chợ” chỉ bán nấm tràm tự giải tán, nhường lại khoảng trống cho nỗi mong chờ mùa mưa sau.
Quả da đá: đặc sản vùng nắng gió từ thứ quả từng bị bỏ quên
Nếu nấm tràm gợi nhớ đến rừng ẩm, thì quả da đá đặc sản lại mang hương vị của vùng nắng gió Khánh Hòa – nơi từng thuộc Ninh Thuận cũ. Trái nhỏ, vỏ mỏng hơi sần như một quả mận thu nhỏ, da đá khi còn xanh có màu vàng xanh, khi chín chuyển sang nâu hồng hoặc đỏ hồng, với phần thịt trắng ngà hoặc vàng nhạt chắc giòn. Ngày trước, đây là thứ quả chín rụng đầy ven rừng, triền đồi, gắn với ký ức lũ trẻ con đi hái về ăn. Nay, nó thành thực phẩm hiếm có, khó bắt gặp ở nơi khác, được bán tại chợ địa phương, hàng rong, chợ mạng với giá khoảng 20.000-35.000 đồng/kg. Du khách mê mẩn tên gọi lạ, lại càng bất ngờ khi cắn miếng da đá xanh chua thanh, ăn kèm muối ớt thành món ăn vặt cay mặn vừa đủ. Khi chín, da đá chuyển sang vị ngọt nhẹ, thơm riêng, có thể dùng làm nước ép, siro, mứt, ngâm đường, tạo nên một hệ món bản địa phong phú từ một loại quả mọc tự nhiên.
Vì sao khách sẵn sàng vượt hàng chục kilômét để mua?
Nhìn vào nấm tràm và quả da đá, có thể thấy rõ vài yếu tố khiến khách vượt xa mua hàng. Thứ nhất là nguồn gốc tự nhiên: cả nấm tràm và da đá đều là “lộc trời”, mọc tự nhiên, ít can thiệp, gợi cảm giác an toàn và nguyên sơ. Thứ hai là công thức truyền thống – người Huế nấu nấm tràm với rau khoai, ngọn bí, tôm, cá hoặc xào thịt; người vùng nắng gió ăn da đá xanh với muối ớt, dùng quả chín làm đồ uống, mứt, siro. Thứ ba là tính hiếm có và thời vụ: nấm tràm chỉ xuất hiện vài tháng, da đá là thứ quả dân dã khó gặp bên ngoài nơi trồng. Cuối cùng, chính sự chuyên môn hóa của những “khu chợ” chỉ bán một món đã tạo cảm giác tin cậy: đến đó, khách biết chắc mình đang chạm vào đúng nơi tập trung nhất của đặc sản, không bị pha loãng bởi hàng hóa thông thường.
