Một vai diễn có thể dài hơn cả một đời người
Khái niệm “diễn viên kinh điển truyền hình” ở đây chỉ những nghệ sĩ mà sự nghiệp, danh tiếng và ký ức công chúng gắn trọn với một vai diễn huyền thoại duy nhất, đủ sức trở thành nhân vật biểu tượng phim ảnh, lan tỏa qua nhiều thập kỷ và thế hệ khán giả, dù họ không sở hữu một sự nghiệp diễn xuất dài hạn với hàng trăm bộ phim mà chỉ hiện diện trên màn ảnh trong một khoảnh khắc chói sáng. Trong kỷ nguyên truyền hình Trung Quốc, hiện tượng này không hiếm, nhưng trường hợp nổi bật nhất là Vương Phụng Hà – người phụ nữ gắn cuộc đời mình với Thiết Phiến công chúa, Bà La Sát của Tây Du Ký 1986, để rồi tên tuổi bà sống lâu hơn cả tuổi thọ ngắn ngủi mà số phận trao cho.
Vương Phụng Hà: từ cô bé Kinh kịch đến biểu tượng Bà La Sát
Để hiểu vì sao một vai diễn có thể trở thành “định mệnh”, cần nhìn lại con đường nghệ thuật của Vương Phụng Hà. Bà sinh năm 1955 tại tỉnh Cát Lâm, Trung Quốc, bốn tuổi đã bắt đầu học Kinh kịch, và ngoài hai mươi tuổi đã là diễn viên ưu tú của Viện Kinh kịch tỉnh. Nền tảng kỷ luật, kỹ thuật hình thể và biểu cảm từ sân khấu cổ truyền chuẩn bị cho bà một ngôn ngữ diễn xuất sắc bén, khác hẳn lối trình diễn công nghiệp ngày nay. Năm 1983, vai Thiết Phiến công chúa – Bà La Sát trong phim Kinh kịch Hỏa Diệm Sơn trở thành bước ngoặt, giúp tác phẩm đoạt giải xuất sắc tại Lễ trao giải Nghệ thuật Hí khúc toàn quốc và đặt bà vào tầm ngắm của đạo diễn Dương Khiết. Từ một nghệ sĩ sân khấu, bà bước sang truyền hình trong tư thế đã “chín muồi”, sẵn sàng cho vai diễn sẽ định nghĩa cả cuộc đời.
Thiết Phiến công chúa: một nhân vật, nhiều lớp cảm xúc
Điều khiến vai diễn huyền thoại không nằm ở số lần xuất hiện, mà ở chiều sâu nhân vật và sự nhập vai. Trong Tây Du Ký 1986, Vương Phụng Hà xây dựng một Thiết Phiến công chúa kiêu hãnh, ngang ngược, ghê gớm nhưng vẫn là một người mẹ đau đớn vì tai họa của con, một người vợ oán hận, ghen tuông khi bị phản bội, rồi cuối cùng chấp nhận nhún mình vì tình nghĩa phu thê. Trước khi quay, bà dành nhiều thời gian phân tích Bà La Sát, coi nhân vật này “không phải yêu quái nhưng cũng không phải người tốt” – một vùng xám đạo đức, rất hiếm thấy trong phim thần thoại. Phần lớn cảnh quay diễn ra trong hang động, núi đá ở Quế Lâm, điều kiện khắc nghiệt nhưng bà không phàn nàn, chỉ tập trung vào diễn xuất. Đạo diễn Dương Khiết từng khẳng định: “Vương Phụng Hà là một trong những diễn viên tôi ưng ý nhất. Cô ấy đóng chuyên nghiệp, tinh thần làm việc rất cao, không nề hà ngại khó ngại khổ.”
Một vai diễn, 3.000 lần phát sóng và 40 năm ký ức
Sức mạnh của vai diễn huyền thoại được đo bằng thời gian. Tây Du Ký 1986 đã được phát sóng tại Trung Quốc hơn 3.000 lần, biến thế hệ này đến thế hệ khác thành khán giả của cùng một phiên bản kinh điển. Trong đó, Thiết Phiến công chúa của Vương Phụng Hà được xem là Bà La Sát xinh đẹp và gây ấn tượng nhất trên màn ảnh, trở thành bản tham chiếu để mọi phiên bản sau – từ Hàn Tuyết, Trần Kiều Ân đến Hồ Khả hay Tạ Nam – bị đem ra so sánh. Trớ trêu là bà “chỉ tham gia một bộ phim truyền hình trong sự nghiệp, nhưng lại trở thành hình tượng kinh điển, được khán giả Trung Quốc nhớ đến suốt nhiều thập kỷ”. Khi Đài Truyền hình trung ương công bố dự án Tây Du Ký mới, kéo dài 27 tập, khởi quay quý I/2027 và được đầu tư ở mức cao, thách thức lớn nhất không phải kỹ xảo hay kinh phí, mà là cái bóng ký ức khổng lồ mà thế hệ diễn viên kinh điển truyền hình như Vương Phụng Hà để lại.
Di sản của một đời ngắn ngủi và câu hỏi cho thời đại đa vai diễn
Sự nghiệp diễn xuất dài hạn của Vương Phụng Hà, nếu tính bằng số lượng phim truyền hình, gần như không tồn tại. Nhưng nếu tính bằng sức sống của nhân vật biểu tượng phim ảnh, bà chiến thắng thời gian. Năm 1989, bà được chẩn đoán ung thư vú, phải trải qua các đợt xạ trị khiến cơ thể suy nhược, mỗi ngày uống rất nhiều thuốc mà chỉ ăn nổi chưa đầy một bát cháo. Sau phẫu thuật, khỏe hơn đôi chút, bà vẫn tiếp tục cống hiến cho nghệ thuật, rồi ra đi ngày 11/5/1993 ở tuổi 38. Cuộc đời ngắn ngủi, nhưng đến tận hôm nay, người ta vẫn gọi tên bà bằng tên nhân vật: Bà La Sát. Trong thời đại diễn viên liên tục đổi vai, xuất hiện trong hàng chục dự án rồi biến mất khỏi trí nhớ công chúng, câu hỏi đặt ra là: điều gì tạo nên giá trị bền vững hơn – một danh sách dài vai diễn, hay một vai diễn duy nhất nhưng đủ sâu, đủ chân thật để trở thành huyền thoại? Trường hợp của Vương Phụng Hà là lời nhắc rằng đôi khi, nghệ thuật không đo bằng số lượng, mà bằng sức nặng của một lần chạm tới trái tim khán giả.
