Không chỉ mới: nghiên cứu phải tạo được giá trị
VinFuture là giải thưởng khoa học hướng tới việc ghi nhận những công trình tạo tiến bộ tri thức thực chất và có khả năng mang lại tác động tích cực cho con người lẫn hành tinh. Quan điểm ấy khiến tiêu chí chọn công trình AI không thể dừng ở việc công nghệ mới lạ hay đạt thành tích kỹ thuật ấn tượng.
GS. Daniela Rus, thành viên Hội đồng Giải thưởng VinFuture, cho biết mỗi đề cử được đánh giá qua hai câu hỏi: công trình đóng góp bước tiến nào cho khoa học và tri thức, và tri thức đó có thể tạo tác động tích cực, sâu rộng đến đâu. Đây là một chuẩn hợp lý: đột phá khoa học có ý nghĩa hơn khi mở ra khả năng giải quyết vấn đề ngoài phòng thí nghiệm.
VinFuture 2026 đang gần thời điểm công bố giải, nhưng lựa chọn không dễ vì có quá nhiều nhà khoa học và công trình xứng đáng. Theo Rus, quá trình xét chọn năm nay kéo dài vài tháng; khoảng thời gian ấy phản ánh sức nặng của quyết định hơn là chậm trễ vô cớ.
Tác động đời sống phải đi cùng trách nhiệm môi trường
Thông điệp đáng chú ý trong chia sẻ của Rus là công nghệ tiến bộ không nên được đánh giá chỉ bằng việc làm được nhiều hơn. VinFuture tìm kiếm nghiên cứu vừa có khả năng cải thiện đời sống con người, vừa góp phần giảm tác động đến môi trường. Với AI, điều đó đòi hỏi xem xét cả lợi ích ứng dụng lẫn nguồn lực cần thiết để tạo ra lợi ích ấy.
Rus nêu chênh lệch hiệu quả năng lượng giữa cơ thể sống và hệ thống kỹ thuật: một đứa trẻ có thể hoạt động cả ngày với năng lượng từ một thanh chocolate, trong khi máy tính cần tiêu thụ nhiều năng lượng hơn để xử lý tác vụ phức tạp. Bà xem hiệu quả năng lượng và công nghệ pin là những hướng nghiên cứu quan trọng.
Pin tốt hơn có thể giúp thiết bị và hệ thống kỹ thuật xử lý công việc phức tạp mà không làm mức tiêu thụ năng lượng tăng tương ứng. Đây là cách AI cải thiện đời sống có trách nhiệm hơn: năng lực công nghệ cần đi cùng việc sử dụng tài nguyên hiệu quả và giảm áp lực lên môi trường.
Hội đồng phải nhìn cả bằng chứng lẫn tiềm năng
Hai câu hỏi của Hội đồng buộc việc xét giải cân bằng giữa đóng góp khoa học đã được xác lập và khả năng ứng dụng trong tương lai. Cách tiếp cận này cần thiết với AI, nơi một kết quả gây chú ý chưa chắc đã đem lại lợi ích rộng rãi. Hội đồng phải xem xét ý nghĩa của tri thức, ai có thể hưởng lợi và liệu tác động đó có bền vững hay không.
Quy mô đề cử cho thấy vì sao việc sàng lọc đòi hỏi nhiều tháng: mùa giải năm nay ghi nhận 1.819 hồ sơ từ khắp thế giới và mạng lưới hơn 17.000 đối tác đề cử tại 117 quốc gia, vùng lãnh thổ. Những con số ấy không tự nói lên chất lượng từng hồ sơ, nhưng cho thấy Hội đồng phải cân nhắc một phổ rộng lĩnh vực và góc nhìn.
Khi các chủ nhân giải thưởng được công bố, thước đo đáng chú ý sẽ không chỉ là mức độ mới mẻ của nghiên cứu. Giá trị của VinFuture nằm ở việc nhận diện những công trình tạo đột phá khoa học thực chất, đồng thời có cơ hội giúp con người sống tốt hơn và phát triển trong giới hạn bền vững của hành tinh.
