Drone không chỉ để quay phim: chúng đang viết lại cách bảo vệ di sản và sinh thái
Drone bảo vệ di sản là việc sử dụng thiết bị bay không người lái, tích hợp camera và công nghệ định vị, để giám sát thời gian thực các khu di sản, rừng và hệ sinh thái, nhờ đó phát hiện sớm vi phạm, hỗ trợ ra quyết định quản lý và góp phần bảo tồn sinh thái trong bối cảnh đô thị hóa, du lịch và biến đổi khí hậu gia tăng áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Đây không còn là chuyện tương lai mà đang diễn ra ở nhiều di sản và vườn quốc gia trên cả nước. Câu hỏi không phải là có nên dùng UAV giám sát rừng hay không, mà là chúng ta dám thay đổi cách quản lý truyền thống đến đâu, và ai sẽ chịu trách nhiệm nếu tiếp tục để di sản bị xâm hại khi công nghệ đã nằm trong tầm tay.
Tràng An: khi 'mắt thần' UAV chặn tay những công trình trái phép
Trong vùng Di sản thế giới Tràng An, chính quyền phường Nam Hoa Lư đã làm một việc mà nhiều địa phương khác còn chần chừ: đưa UAV vào thẳng quy trình quản lý đất đai và trật tự xây dựng. Thay vì trông chờ vào những đợt kiểm tra thủ công leo núi, vào hang, họ dùng drone bay vào các khu vực núi đá, rừng, thung sâu – những điểm gần như bất khả xâm phạm với lực lượng mỏng.
Điểm táo bạo hơn nằm ở cách xử lý dữ liệu. Hình ảnh vệ tinh của toàn địa bàn được cập nhật 4–5 ngày một lần, mọi thay đổi bất thường đều đổ về trung tâm dữ liệu của phường. Drone bay kiểm tra ba lần mỗi tuần, toàn bộ hình ảnh được nhập vào kho dữ liệu và phân tích bằng AI để phát hiện công trình lạ trước khi nó kịp hoàn thiện. Đây là mô hình drone bảo vệ di sản theo đúng nghĩa: phát hiện sớm, xử lý triệt để, không để những công trình bê tông kịp phá vỡ cảnh quan. Câu nói đáng nhớ ở đây là: "Chúng tôi phát hiện và ngăn chặn ngay từ đầu các vụ vi phạm trật tự xây dựng trong vùng lõi Di sản thế giới Tràng An".
Quan trọng hơn, công nghệ không thay thế cộng đồng mà bổ trợ cho họ. Đường dây nóng được duy trì, người dân được khuyến khích báo tin, còn UAV đóng vai trò xác minh nhanh và ghi lại bằng chứng. Đây là kiểu flycam công nghệ mà các di sản khác nên học: kết hợp mắt thần trên trời với tai mắt của người dân dưới đất, thay vì coi công nghệ là món đồ trang trí trong báo cáo chuyển đổi số.
Mù Cang Chải: UAV giám sát rừng như 'cánh tay nối dài' của kiểm lâm
Nếu Tràng An cho thấy sức mạnh của drone bảo vệ di sản văn hóa – thiên nhiên, thì rừng phòng hộ Mù Cang Chải chứng minh UAV giám sát rừng không còn là thử nghiệm mà là nhu cầu bắt buộc. Hưởng ứng chủ trương chuyển đổi số trong lâm nghiệp, Ban Quản lý rừng phòng hộ Mù Cang Chải đã đẩy mạnh ứng dụng thiết bị bay không người lái trong tuần tra, kiểm tra và giám sát tài nguyên rừng.
Địa hình núi cao, khe sâu từng là 'lá chắn' cho các điểm khai thác lâm sản trái phép, lấn chiếm đất rừng. Nay, với lợi thế quan sát từ trên cao, flycam công nghệ giúp lực lượng bảo vệ rừng tiếp cận những khu vực hiểm trở trong thời gian ngắn. Drone có thể ghi lại toàn cảnh rừng, phát hiện sớm dấu hiệu chặt phá, đốt nương hay điểm có nguy cơ cháy rừng; dữ liệu sau đó được lưu trữ, đối chiếu với bản đồ số và hồ sơ quản lý để làm căn cứ xử lý vi phạm.
Thực tế, flycam đã trở thành 'cánh tay nối dài' của lực lượng bảo vệ rừng, mở rộng phạm vi quan sát và tăng tính chủ động kể cả khi nhân lực có hạn. Điều đáng nói là đơn vị không dừng ở bước dùng drone như công cụ ghi hình, mà đặt mục tiêu kết hợp flycam với GPS, bản đồ số và cơ sở dữ liệu lâm nghiệp để xây dựng mô hình quản lý rừng thông minh trong thời gian tới. Đây là bước đi đúng hướng: bảo tồn sinh thái phải gắn với dữ liệu số, nếu không muốn mãi chạy theo các vụ phá rừng đã rồi.
Xuân Thủy: cắm mốc ranh giới để giữ trọn vùng lõi sinh thái
Ở Vườn quốc gia Xuân Thủy, câu chuyện bảo tồn sinh thái xoay quanh việc giữ nguyên trạng vùng lõi đất ngập nước – nơi 89% diện tích là rừng trên tổng hơn 7.110 ha. Ban quản lý xác định quản lý và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên là nhiệm vụ trọng tâm, nên chủ động phối hợp chặt chẽ với các lực lượng chức năng để tuần tra, kiểm tra thực địa thường xuyên. Điểm đáng chú ý là họ dùng thiết bị bay flycam để theo dõi diễn biến tài nguyên và môi trường, đặc biệt tại phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.
Mục tiêu rất rõ: giữ nguyên vùng lõi đất ngập nước, ngăn chặn mọi hành vi xâm hại, bảo tồn các loài chim di cư quý hiếm, và chống đánh bắt hải sản trái phép hay chặt phá rừng ngập mặn. Trong khuôn khổ phương án quản lý rừng bền vững giai đoạn 2024–2030 được tỉnh phê duyệt, VQG Xuân Thủy đã hoàn thành cắm 120/120 mốc ranh giới và mốc phân khu, cùng 30 biển báo thông tin ngoài thực địa, đạt 100% kế hoạch.
Kết quả không chỉ nằm trên giấy: 6 tháng đầu năm, vườn không ghi nhận vụ vi phạm nào gây xâm hại tài nguyên trong phạm vi quản lý. Song song, hoạt động giám sát chim hoang dã cho thấy quần thể chim nước trú đông tăng, với nhiều loài quý hiếm như cò thìa, choắt mỏ thẳng đuôi đen, rẽ lớn ngực đốm, rẽ cổ hung… xuất hiện với số lượng lớn hơn. Đây là bằng chứng sống cho thấy khi ranh giới bảo tồn được xác lập rõ ràng, cộng với công cụ giám sát hiện đại như drone, hệ sinh thái có cơ hội phục hồi thay vì tiếp tục suy kiệt.
Tại sao drone phải gắn với dữ liệu và cộng đồng, nếu không muốn chỉ là phong trào
Ba câu chuyện Tràng An, Mù Cang Chải và Xuân Thủy cho thấy một mẫu số chung: drone chỉ phát huy giá trị khi nằm trong chuỗi quản lý hoàn chỉnh – từ dữ liệu đến hành động. Ở Tràng An, hình ảnh UAV và vệ tinh được đưa về trung tâm dữ liệu, phân tích bằng AI, rồi chuyển thành quyết định xử lý cụ thể; "mắt thần" tạo cơ sở dữ liệu phục vụ xử lý vi phạm và theo dõi diễn biến hiện trạng theo thời gian. Ở Mù Cang Chải, flycam gắn với bản đồ số và cơ sở dữ liệu lâm nghiệp; tại Xuân Thủy, drone đi cùng hệ thống mốc giới và biển báo ngoài thực địa.
Điểm mạnh nữa là drone cung cấp dữ liệu gần như thời gian thực, giúp chính quyền không chỉ phát hiện mà còn xử lý triệt để vi phạm bảo vệ môi trường. Khi hình ảnh vi phạm được lưu trữ, đối chiếu và liên tục cập nhật, mọi sự 'nhắm mắt cho qua' đều trở nên khó biện minh. Tuy vậy, nếu chỉ dừng ở việc mua drone, bay vài chuyến để báo cáo, công nghệ sẽ bị biến thành phong trào. Bài học rõ ràng: muốn drone bảo vệ di sản và bảo tồn sinh thái hiệu quả, phải đầu tư cho con người biết đọc – dùng dữ liệu, hoàn thiện khung pháp lý, và nhất là coi cộng đồng là đồng tác giả của mọi nỗ lực giám sát.
