Thiệt hại không dừng ở số tiền bị chiếm đoạt
Tâm lý nạn nhân lừa đảo là những phản ứng cảm xúc và áp lực tinh thần có thể xuất hiện sau khi một người bị chiếm đoạt tài sản, mất niềm tin và phải đối mặt với hậu quả trong công việc, gia đình lẫn cuộc sống hằng ngày. Tại phiên tòa xét xử sơ thẩm Phó Đức Nam, tức Mr Pips, cùng 187 bị cáo, phần xét hỏi ngày 27/10 đã phơi bày những hệ lụy vượt xa con số tiền bị mất. Đây không chỉ là câu chuyện của những tài khoản đầu tư bị vét sạch: lời kể của các bị hại cho thấy nợ nần, mất việc, xung đột gia đình và tuyệt vọng có thể chồng chất lên nhau. Nhìn vụ án chỉ qua quy mô tài chính sẽ bỏ qua phần tổn thất âm thầm nhất—cảm giác mất an toàn, mất lòng tin và mất chỗ dựa.
Một phụ nữ kể đã chuyển hơn 10 tỷ đồng vào các tài khoản đầu tư, chỉ rút lại khoảng 1 tỷ đồng; 9 tỷ đồng còn lại bị chiếm đoạt. Theo lời bà, phần lớn số tiền là tiền vay, có khoản vay nóng tính lãi theo ngày. Bà phải bán nhà, bán xe và vay mượn khắp nơi để trả nợ. Gia đình hỗ trợ trả khoảng 4,5 tỷ đồng, nhưng bà cho biết vẫn phải trả lãi 40-50 triệu đồng mỗi tháng. Những con số ấy không chỉ đo khoản thất thoát: chúng cho thấy món nợ có thể tiếp tục hiện diện trong đời sống nạn nhân rất lâu sau khi cú lừa đã kết thúc.
Nợ nần có thể kéo gia đình vào vòng xoáy
Khi một người mất tiền vay mượn, áp lực không nằm yên ở người đứng tên tài khoản. Nó đi vào những cuộc trò chuyện trong nhà, làm xói mòn sự tin cậy và buộc người thân phải cùng gánh hậu quả. Người phụ nữ mất 9 tỷ đồng kể rằng bà mất việc, danh dự và niềm tin từ người thân, bạn bè; mâu thuẫn vì nợ nần góp phần đẩy hôn nhân đến đổ vỡ. Một bị hại khác cho biết sau khi mất hơn 2,8 tỷ đồng, bố mẹ từ mặt, chồng ly hôn, còn chị phải một mình nuôi bốn con. Đây là mặt thường bị che khuất khi tổn thất được trình bày bằng một con số duy nhất: tiền mất có thể kéo theo sự tan rã của những quan hệ vốn là chỗ dựa.
Các lời khai cũng cho thấy sang chấn sau lừa đảo không nhất thiết xuất hiện dưới một hình thức duy nhất. Có người phải sống cùng khoản nợ và lãi vay kéo dài; có người đối diện với đổ vỡ hôn nhân, trách móc hoặc mất niềm tin từ những người thân thiết. Những trải nghiệm được kể tại tòa là lời thuật về hoàn cảnh và cảm xúc của từng cá nhân, không tự nó xác lập một chẩn đoán sức khỏe tâm thần. Tuy vậy, không nên vì thiếu chẩn đoán mà xem nhẹ nỗi đau: mất an toàn tài chính, xấu hổ, cô lập và xung đột gia đình có thể khiến khủng hoảng tâm lý trở nên nghiêm trọng hơn.
Lời kể về ý định tự tử cần được nhìn nhận nghiêm túc
Tại phiên tòa, bà mất 9 tỷ đồng kể mình từng uống thuốc ngủ để tự tử nhưng được gia đình phát hiện và cứu chữa kịp thời. Một phụ nữ khác cho biết khi đang mang thai, áp lực nợ nần và gia đình khiến chị tuyệt vọng, từng định nhảy cầu nhưng được người đi đường can ngăn. Đây là những lời kể về các biến cố cụ thể, không phải bằng chứng để người ngoài tự kết luận một người mắc bệnh hay rối loạn nào. Nhưng ý định tự tử, dù được kể lại sau khi sự việc qua đi, vẫn là dấu hiệu không thể xem nhẹ. Cách phản ứng đúng không phải là trách móc nạn nhân đã đầu tư hay vay tiền, mà là lắng nghe, bảo đảm họ không phải đối diện một mình và tìm hỗ trợ sức khỏe tâm thần khi khủng hoảng kéo dài.
Sự thận trọng với chẩn đoán cũng quan trọng trong chính vụ án này. Ngày 27/10, hai luật sư bào chữa cho Phó Đức Nam kiến nghị trưng cầu giám định pháp y tâm thần; họ cho rằng những thời điểm tỉnh táo, giao tiếp bình thường không đủ để kết luận tình trạng sức khỏe hay khả năng nhận thức ở những thời điểm khác. Kiến nghị đó liên quan đến bị cáo, không phải chẩn đoán đối với các bị hại. Phân biệt rõ hai việc giúp tránh gán nhãn tùy tiện, đồng thời nhắc rằng đánh giá sức khỏe tâm thần cần chuyên môn và căn cứ phù hợp—không thể suy ra chỉ từ một lời khai tại tòa.
Phục hồi cần được nhìn nhận như một phần của hậu quả
Những câu chuyện tại tòa cho thấy khủng hoảng không khép lại khi nạn nhân rời sàn giao dịch hay khi vụ án được đưa ra xét xử. Có người vẫn phải xoay xở nợ và lãi, trong khi gia đình, công việc và niềm tin đã đổi khác. Vì vậy, hỗ trợ sau lừa đảo không nên chỉ được hiểu là thu hồi tài sản hoặc giải quyết nghĩa vụ pháp lý. Khi mất ngủ, tuyệt vọng, cô lập hay ý nghĩ tự làm hại bản thân kéo dài, tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần là một bước cần thiết, không phải dấu hiệu yếu đuối. Người thân cũng nên lắng nghe mà không đổ lỗi; nếu có nguy cơ tự tử trước mắt, cần ở bên người gặp khủng hoảng và tìm trợ giúp khẩn cấp tại địa phương.
Phiên xét xử tiếp tục phần xét hỏi ngày 28/10. Nhưng với người bị hại, quá trình đối diện hậu quả có thể còn kéo dài sau những ngày tại tòa. Các lời khai nhắc rằng thiệt hại tài chính có thể đo được, còn tổn thương trong gia đình, lòng tin và sức khỏe tinh thần cần được lắng nghe và hỗ trợ riêng. Đánh giá đúng hậu quả không có nghĩa là tự chẩn đoán cho nạn nhân; đó là nhìn nhận lời họ kể một cách nghiêm túc, đồng thời mở đường cho sự trợ giúp chuyên môn khi cần. Công lý cần xử lý hành vi phạm pháp, còn cộng đồng cần tránh biến nỗi xấu hổ của người bị lừa thành thêm một gánh nặng.
